شهادت؛ فرهنگی نشئت گرفته از واقعه عاشورا

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، شهادت مرگی است، انتخاب شده، مرگی که انسان به‌سوی آن می‌رود نه آن‌که به‌سوی انسان بیاید و اهمیت و ارزش شهید و شهادت نیز از همین جا سرچشمه می‌گیرد.

شهادت میراثی است که شهدای ما از سید و سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین به ارث برده‌اند فرهنگ ایثار و شهادت نشئت گرفته از فرهنگ صدر اسلام و به‌خصوص واقعه عاشورا است ولی متأسفانه آن‌قدر همت و معرفت نداشتیم که برای سعادت دنیوی و اخروی مردم کشورمان، بر سیره ایثارگران‌مان بازنگری داشته باشیم.
ماده اصلی «شهادت» معنی حضور را می‌رساند، از این‌رو شهادت و گواهی در کارها و اعمال نیز به همین ملاحظه از این ماده مشتق گردیده است؛ نخستین بار کلمه «شهید» را پیامبر اکرم(ص) بر افرادی‌که در راه خدا کشته می‌شوند اطلاق کرده است.

در روایتی می‌خوانیم که نبی مکرم اسلام به یارانش فرمود: «جراحاتی که بر شما وارد می‌شود در راه خداست و هر کس از شما کشته شود، شهید است». 
شهادت برترین درجه کمال و شکوهمندانه‌ترین مرگی است که هر مجاهد راه حق آن‌را آگاهانه و با افتخار بر می‌گزیند و به زندگی و مرگ پس از مرگ بهترین معنی و زیبایی و جلال را می‌بخشاید. اساساً شهید واژه‌ای است که به‌معنای حاضر، ناظر، گواه، امین در شهادت، خبر دهنده راستین، آن‌که از علم او چیزی فوت نشود، امین، محسوس و شهود است.
در اصطلاح شهادت مرگ سرخ و مقدسی است که انسان آزاده، با شناخت آن‌را در راه عقیده و ایده‌ای مقدس انتخاب می‌کند و در اعتقاد و باور ملل مختلف جهان شهادت عبارت است از مرگ سرخ قهرمانان و سربازان فداکاری که در نبردهای خونین به‌دست دشمن کشته و قربانی عقیده و مرام خود یا فدایی ایده و سرزمین خویش می‌گردند این مرگ را «شهادت» و کشتگان را «شهید» نامند.

شهید از ماده شهود و شهادت؛ شهید به‌معنی حضور و علم و یقین، و هم به‌معنی شاهد است.پیامبر اکرم(ص) فرمود: شهداء را با بدن پر خون دفن کنید زیرا آن‌ها با چنین وضع در قیامت مشهود شوند در حالی‌که رنگ بدنشان رنگ خون است ولی بوی بدنشان مانند مشک و عنبر خوشبوست، محشور شدن شهداء با این وضع در قیامت خود گواه است که آن‌ها در راه خدا شهید شده‌اند.
بی شک چون شهید همه هستی و تمامی امکاناتش را در راه خدا نثار و ایثار کرده و خون و جان خود را برای خدا داده و پیکر و تنش را به‌خاطر خدا به دست دشمن خدا سپرده ، تا بدین وسیله دین خدا نیرو، و مکتب حق قدرت گیرد و به مجد و اعتلا برسد. و چون شهید خود را ایثار می‌کند تا خدا و آرمان خدا در اندیشه، زندگی و حرکت انسان‌ها بماند و حق و انسانیت نیز پایدار گردد.

شهید و شهادت در روایات

از پیامبر گرامی اسلام(ص) نقل شده است که فرمود: «هیچ قطره‌ای در پیشگاه خداوند محبوب‌تر از قطره خونی که در راه خدا ریخته شود نیست» و نیز فرمود: «بالاتر از هر فرد نیکوکاری، نیکوکار دیگری وجود دارد که در راه خدا کشته شود و آن‌گاه که در راه خدا کشته شد بالاتر از او نیکوکاری وجود ندارد».
همچنین، حدیثی از پیامبراکرم(ص) نقل شده است که فرمود: «شهید دارای هفت خصلت است: نخستین قطره خونش که بر زمین ریزد تمام گناهانش آمرزیده می‌شود. سرش در دامن همسران بهشتی یعنی حورالعین قرار می‌گیرد و آنان غبار از چهره‌اش می‌زدایند و می‌گویند درود بر تو و او نیز همین پاسخ را به آن‌ها می‌دهد.از لباس‌های بهشتی بر او می‌پوشانند، خادمان بهشت بی‌درنگ عطرهای مخصوص بهشتی برای او حاضر می‌سازند تا هر کدام را بخواهد، بگیرد و استفاده کند، او هنگام جان دادن منزل خویش را در بهشت مشاهده می‌کند، به روح او گفته می‌شود در بهشت هر جا که می‌خواهد استراحت کند، به وجه الله نظر می‌کند و این آسایش و راحتی خاص برای انبیاء و شهداست».
مقام شهدا آن‌چنان بالاست که در قیامت در بعضی مقامات هم‌ردیف و انبیاء می‌باشند. چرا که پیغمبر(ص) می‌فرماید: «سه گروه هستند که در قیامت شفاعتشان پذیرفته می‌شود: «انبیاء، علماء و سپس شهدا» لذا باید توجه داشت که شهادت مقام هر کسی که کشته می‌شود نیست؛ بلکه کسی شهید است که ایمان به خداوند داشته باشد، در جهاد شرکت جوید و به‌خاطر خدا بجنگد و اگر کسی این شرایط را نداشته باشد، کشته شدنش در هر کجا که باشد شهادت محسوب نمی‌شود.

در حدیثی از پیامبر(ص) آمده است: کسی در میدان نبرد کشته می‌شود و در پیشگاه خداوند عرض می‌کند: من در راه تو کشته شده‌ام، پاسخ می‌رسد: دروغ می‌گویی؛ زیرا تو جنگیدی و اراده‌ات این بود که بگویند فلانی شجاع است و این معنی هم درباره تو گفته شد. چراکه خداوند عمل را از متقین می‌پذیرد.
باید توجه داشت که شرایط غسل و کفن و دفن شهید نیز از سایر کسانی که جهان را بدرود گفته‌اند، ممتاز است: شهید را با همان لباس‌هایی که بر تن دارد و بدون غسل یعنی همان‌گونه که بدنش به خون آغشته است، دفن می‌کنند، تنها چیزی که در مراسم دفن شهید با سایرین مشترک است، نماز است، یعنی شهید همان‌گونه که کشته شده فقط نماز میت بر او خوانده و دفن می‌شود. 

سلام و زیارت کردن شهدا

در حدیثی از پیامبر(ص) نقل شده است که رسول اکرم(ص) در روز احد بالای سر «مصعب بن عمیر» ایستاد و برای او دعا کرد و سپس گفت: رسول خدا گواهی می‌دهد که شهدا شاهدان من نزد خدا در روز قیامت هستند. بیایید وایشان را زیارت کنید، بر اینان سلام کنید که سوگند به آن‌که جانم در دست اوست، هیچ‌کس نباشد که بر آن‌ها سلام کند، الا این‌که جوابش را می‌دهند و آن‌ها از میوه‌های بهشتی و هدایای آن روزی داده می‌شوند.

شهید و شهادت از نگاه قرآن

در قرآن‌کریم، حدود 10 آیه به‌صورت صریح درباره کسانی‌که در راه خدا کشته شده باشند، وجود دارد؛ از جمله مسایلی که در این آیات به آن اشاره شده است عبارت است از؛ زنده بودن شهید، رزق شهید، آمرزش گناهان شهید، ضایع نشدن عمل شهید، مسرت و خوشحالی شهید، وارد شدن در رحمت الهی و رستگاری شهید.

خداوند متعال در آیه 74 سوره نساء در این رابطه فرموده است: «فَلْیُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ الَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا بِالآخِرَةِ وَمَن یُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَیُقْتَلْ أَو یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْرًا عَظِیمًا؛ پس باید کسانى‌که زندگى دنیا را به آخرت سودا می‌‏کنند در راه خدا بجنگند و هر کس در راه خدا بجنگد و کشته یا پیروز شود به‌زودى پاداشى بزرگ به او خواهیم داد».

همچنین، در آیه 154 سوره بقره نیز آمده است: «وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبیلِ اللّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاء وَلَکِن لاَّ تَشْعُرُونَ؛ و کسانى را که در راه خدا کشته می‌‏شوند مرده نخوانید بلکه زنده‏‌اند ولى شما نمی‌‏دانید».

خداوند متعال در آیه 195 آل‌عمران نیز در این رابطه فرموده است: «فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاَ أُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِّنکُم مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَى بَعْضُکُم مِّن بَعْضٍ فَالَّذِینَ هَاجَرُواْ وَأُخْرِجُواْ مِن دِیَارِهِمْ وَأُوذُواْ فِی سَبِیلِی وَقَاتَلُواْ وَقُتِلُواْ لأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئَاتِهِمْ وَلأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ ثَوَابًا مِّن عِندِ اللّهِ وَاللّهُ عِندَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ؛ پس پروردگارشان دعاى آنان را اجابت کرد [و فرمود که] من عمل هیچ صاحب عملى از شما را از مرد یا زن که همه از یکدیگرید تباه نمی‌کنم پس کسانى‌که هجرت کرده و از خانه‏‌هاى خود رانده شده و در راه من آزار دیده و جنگیده و کشته شده‏‌اند بدی‌هایشان را از آنان می‌‏زدایم و آنان را در باغ‌هایى که از زیر [درختان] آن نهرها روان است درمی‌آورم [این] پاداشى است از جانب خدا و پاداش نیکو نزد خداست».

همچنین، در آیات 58 و 89 سوره حج در این رابطه آمده است: «وَالَّذِینَ هَاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ﴿۵۸﴾لَیُدْخِلَنَّهُم مُّدْخَلًا یَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِیمٌ حَلِیمٌ؛ و آنان‌که در راه خدا مهاجرت کرده‌‏اند و آن‌گاه کشته شده یا مرده‏‌اند قطعاً خداوند به آنان رزقى نیکو می‌‏بخشد و راستى این خداست که بهترین روزى‏دهندگان است، آنان را به جایگاهى که آن را می‌پسندند درخواهد آورد و شک نیست که خداوند دانایى بردبار است».

همچنین آیات 4 تا 6 سوره محمد(ص) با این مضمون که «فَإِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاء حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِکَ وَلَوْ یَشَاءُ اللَّهُ لَانتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَکِن لِّیَبْلُوَ بَعْضَکُم بِبَعْضٍ وَالَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَن یُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ(4)سَیَهْدِیهِمْ وَیُصْلِحُ بَالَهُمْ ﴿۵﴾وَیُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ» نیز به جایگاه شهید و شهادت اشاره دارد. 

پاداش عمل شهید

خداوند در چند مورد به پاداش بزرگ و ضایع نشدن عمل شهید در قرآن اشاره فرموده است، از جمله در آیه 74 سوره نسا می‌فرماید: «کسی‌که در راه خدا جهاد کند و در راه خدا شهید گردد یا پیروز شود، پاداش بزرگی به او عطا خواهیم کرد» و در آیه 82 سوره توبه می‌فرماید: «بگو آیا درباره ما جز یکی از دو نیکی را انتظار دارید؟ یا به شهادت می‌رسیم و یا پیروز می‌شویم. در هر حال خداوند خون شهید را تضمین کرده و آن را هدر نمی‌داند».
در زمان پیامبراکرم(ص) نیز منافقین می‌گفتند: اگر مؤمنین نزد ما بودند و به جنگ نمی‌رفتند، نمی‌مردند و کشته نمی‌شدند و خدا در جواب آن‌ها فرمود که این آرزوهای باطل را حسرت بر دل آن‌ها خواهد کرد و خداست که زنده می‌کند و یا می‌میراند در هر وقت که بخواهد. در هر حال خداوند خون شهیدان را پاداش نیکو که همانا دخول در بهشت است عطا خواهد فرمود.