«فن بلاغی قرآن در نظم آهنگ انتهایی آیات» بررسی شد
گروه اندیشه: سمیه رحیمی طراه «فن بلاغی قرآن در نظم آهنگ انتهایی آیات قرآن» را در قالب پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته زبان و ادبیات عرب در دانشگاه آزاد همدان مورد بررسی قرار داده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآنی(ایکنا) از همدان، در نتایج پایاننامه سمیه رحیمی طراه «فن بلاغی قرآن در نظم آهنگ انتهایی آیات قرآن» آمده است: اعجاز در سخن و بیان از مهمترین بخشهای اعجاز در قرآن کریم است که از سایر اعجازهای قرآن آشکارتر است و خداوند، عرب را به آن تحدّی کرده است که اگر میتواند مانند آن را بیاورد.
از روشهای تازهای که محققان علوم قرآنی امروزه برای نیل به درک محور اصلی آیات قرآنی از آنها بهره میبرند، میتوان به دقت در «آهنگ انتهایی آیات» اشاره کرد. این آهنگها گاهی از وزن کلمات برمی آید، گاهی از حرف پایانی آنها(روی) و گاهی هم از هر دوی آنها یعنی وزن و روی. اما آنچه که این پژوهش بدنبال آنهاست آهنگ و نظم آهنگ برآمده از حرف پایانی و یا روی کلمات میباشد و از میان تمامی حروف سه حرف «م، ون، ا» را برگزیده است.
منظور ما در آیات قرآن موسیقی درونی است؛ موسیقی درونی، موسیقی روح است نه موسیقی لفظ، یکى از مهمترین جنبههاى موسیقی درونی قرآن، نظماهنگ واژگانى یا آهنگ خاصی که از نحوه چینش حروف و کلمات قرآنی پدید میآید، است و ارتباط بسیار دقیق با معانی و مقاصد آیات و سورهها دارد، نظماهنگها برگرفته از ویژگیهای خاص حروف الفبا است، هر صوتی یک پدیده طبیعی است که اثر آنها را قبل از عمق آن در مییابیم. حروف الفبا در زبان عربی (که 28 یا 29 عدد است) دارای صفات و ویژگیهای خاصی هستند.
هماهنگی لفظ و معنا در واژههای قرآن تبلوری اعجابانگیز دارد
این تحقیق میافزاید: هماهنگی لفظ و معنا در واژههای قرآن تبلوری اعجابانگیز دارد و همانگونه که وزن و حروف الفاظ از مفاهیم آیات تأثیر میپذیرد، آوا و آهنگ آیات بویژه، نظماهنگ پایانی آیات تحت تأثیر معانی است. برخی مواقع در قرآن کریم برای ایجاد این نوع تناسبهای زبانی و موسیقایی، تغییراتی (ظاهری و درونی) در آن انجام میشود.
از جمله تغییرات ظاهری یا فراهنجاریهای ادبی در فواصل آیات، تقدیم و تأخیر عاملها و معمولها در جمله، غیر منصرف شدن واژهای که منصرف است، انتخاب جنبه مذکر یا مونث بودن اسم جنسی که هم میتواند مذکر باشد و هم مونث، تغییرات معنایی، در معنا و درون ایجاد میشود تا از لحاظ مفهومی نیز بافت منسجمی به وجود آید.
در این پایاننامه آمده است: این نوع هماهنگی بین حروف و نظماهنگ انتهایی آیات و جاذبه موسیقایی مرتبط با معنا بسیار متأثر از آواها و صوت سجعها و فواصل قرآنی است، سجع در لغت به معنی آواز کبوتر است و در ادبیات به تناسب آوایی در پایان جملههای نثر گفته میشود، اما به پایان آیات کریمه قرآن، اغلب «فواصل» به جای سجع، اطلاق میشود، از جمله آثار و عملکردهایی فواصل و یا اسجاع در قرآن، تأثیر موسیقایی، تنظیم فکر و احساس قاری قرآن، استواری لفظی آیات، کمک به حافظه و تداعی معانی، ایجاد وحدت در شکل آیات، توجه به زیبایی ذاتی کلمات، تناسب و قرینه سازی، وحدت در کثرت و تناسب و... است.
این پایاننامه تصریح می کند: از میان تمامی حروف، سه حرف «ن»، «ا» و «م» به ترتیب بیشترین بسامد تکرار را دارا میباشند، به طوری که از تعداد 6236 آیه قرآن، 3152 آیه یعنی کمی بیش از نیمی از آن- به حرف «ن» پایان یافته است بیش از 1200 آیه به الف (با شمارش الفهای حاصله از تنوین نصب) و 745 آیه به «م»؛ الفهای پایان آیات بر پنج نوع است؛ 1. حرف الف صامت، یا حرف اصلی کلمه 2. الف مد، که از امتداد و کشیدگی 3 حرف (ا- و-ی) بوجود میآیند، 3. الف زینت. 4. الف اطلاق، کلمات دارای تنوین نصب در پایان آیات با وقف به الف تبدیل میگردند که به آنها الف اطلاق میگویند. 5. الف مقصوره که گاهی با وقف به الف ختم میشود. البته تمام این الفها را میتوان الف اطلاق نامید.
بیشترین سورههایی که در آن «الف» اطلاق آمده است
بیشترین سورههایی که در آن «الف» اطلاق آمده است سورههای فتح، طلاق، جن، انسان، اعلی، شمس، لیل است که صد درصد حروف فاصله الف مطلق است، بعد از این سوره، سورههای بسیاری از قرآن کریم به الف ختم میشوند، از جمله، اسراء، نساء، احزاب، نجم، نبا، نوح، نازعات، ضحی، علق و ...
اطلاق در اغلب متون ادبی و اشعار بیشتر به منظور پرکردن وزن یا ایجاد قافیه بکار رفته است. اما در قرآن کریم علاوه بر این مورد و همچنین ایجاد تناسب و نظماهنگ در اکثر آیات، دلایل دیگری هم وجود دارد. حرف الف در سوره «فتح»، به خاطر نرمی و رخوتی که دارد موسیقی این سوره را آرام و دلنشین کرده است، اصلیترین و واضح ترین علت آن نوید و مژدهای است که کل فضای آن را نورانی کرده است.
95 درصد آیات سورۀ «نساء» با الف اطلاق خاتمه یافته است
حدود 95 درصد آیات سورۀ «نساء» با الف اطلاق خاتمه یافته است، اصلیترین دلیل چنین فاصله ای در این سوره را میتوان در دلایل زیر خلاصه کرد، 1. ایجاد پیوستگی و نظم بین آیات. 2. زدودن ملال و سنگینی احکام شریعت. 3. تشویق خواننده وی به تفکر و تأمل در مفاهیم. چه بسا کشیدگی نَفَس در گفتن کلمه الف با دعوت الهی و مجادله با برهانهای عقلی در مقابل حزب باطل متناسب باشد. همچنین میتواند یادآوری خداوند متعال بر انذارها و هشدارها و وعده هایش باشد.
این پایاننامه خاطرنشان میکند: سوره «مریم» شکلی داستانگونه دارد و آهنگ و موسیقی فواصل و داخل آیات این سوره زیباترین جنبه هنری آن است که با فضای معنایی داستانها هماهنگی کامل دارد، در این سوره زمانی که از قصه زکریا و یحیی و عیسی و مریم سخن میگوید، با اسلوبی رضایتبخش و با آهنگی نرم و پر از رحمت پایان قصهها میآرایند. در پایان داستان حضرت عیسی زبان تغییر میکند و نظام فاصلهها هم براساس نظام معنا متحول میشوند و اسلوب موسیقی به اسلوبی قاطع و جدی تبدیل میشود.
سوره «جن» دارای 28 آیه است که تمامی آن با الف پایان مییابد و مانند سوره مریم به شکل داستانی است، با این تفاوت که سبک روایی از سوم شخص به اول شخص تغییر یافته است. براین اساس 12 آیه از این سوره با «أنّ» که معمول فقالوا در آیه اول است، شروع شود و آیاتی که از زبان پیامبر اکرم(ص) است اغلب با فعل امر «قل» شروع میشود. بدین ترتیب نه تنها پایان آیات با یک حرف همگون، تزیین شدهاند بلکه ابتدای بیشتر آیات با هم هماهنگ است و این نوع آغاز و پایان نوعی آهنگ و موسیقی زیبایی بوجود آورده است.
سوره «عادیات» دارای 11 آیه است و 5 آیه از آن دارای فاصلۀ الف بوده و بقیه فواصل «د» و «ر» دارند، بیشترین چیزی که در سوره عادیات جلب توجه میکند موسیقی خاص آن است، گویی اسبان و تاخت و تاز آنها را در مقابل خود میبینی. یعنی وزن و الفاظ آن خود تصاویر آن را ترسیم میکنند. بنابراین حرف الف آن در این سوره دلالت بر نرمی و آرامش نداردو
علاوه بر این سورهها، در سورههایی چون نوح، الف، بویژه در دعاها دلالت بر خشم و ناراحتی او میکند و یا آیات 21 و 22 سوره فجر برای تکیمل حجم موسیقایی آیات و در سوره طه برای افزایش نظماهنگ پایان آیات آمده است؛ سوره «میم» از حروف خیشومی است و یک صوت شفوی و انفی و مجهوره است که هنگام گفتن آن تارهای صوتی به ارتعاش درمیآیند. در بسیاری از سورهها مانند، محمد(ص)، حجرات، تغابن، حدید، ممتحنه، جمعه، تکاثر و ... به عنوان فاصله قرار گرفتهاند.
سوره «محمد» تنها سورهای است که درصد فاصله میم در آن بسیار بالاست
در سوره محمد تمامی 38 آیه به استثنای آیه 10 و آیه 24، با حرف «م» ختم میشوند و تنها سورهای است که درصد فاصله میم در آن بسیار بالاست، مسئله جهاد و جنگ با دشمنان اسلام اصلیترین موضوعی است که بر این سوره سایه افکنده است و مهمترین دلیل وجود چنین فاصله میم در این سوره، بویژه در آیه اول، همان فرمان جنگ است و نشان دهنده تصاویری غضب و خشم و تهدید کافران است و این یکی ار حکمتهای زیبای الهی است که برای تثبیت دین خود، مومنان را فرمان به دفاع از آن و نابودی دشمنان کینه توز آن میکند.
سوره «حجرات» یا سوره «اخلاق» از 18 آیهای که دارد، 7 آیه دارای فاصله میم و بقیه ون،ین و ر است. این سوره شامل برخی مسائل برای رسیدن انسان به سعادت و کمال است، برخی مسائل مربوط به ادب میان بنده و خدای سبحان است، پارهای مربوطه به رعایت آداب بندگان خدا در قبال رسول الله(ص) و بعضی دیگر آن، احکام مربوط به مسائل مردم با یکدیگر است.
یادآور می شود، در این پایاننامه علاوه بر موارد ذکر شده به بررسی اصوات سورههای دیگر نیز پرداخته شده است.
