توصیه‌های اهل‌بیت(ع) برای رفع غم و افسردگی​های دنیوی

حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالمحمد سعدونی، مدرس حوزه علمیه آبادان در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، اظهار کرد: یکی از ادعیه رسیده از اهل‌بیت(ع) دعای جوشن کبیر است. این دعای شریف حاوی اسماء و صفات الهی است و می‌تواند دوره مناسبی برای معرفت خداوند متعال باشد. در این دعا به واسطه این اسماء آنچه را برای آخرت و دنیای خود می‌خواهیم از خداوند طلب می‌کنیم.

دعای جوش کبیر؛ دوره​ خداشناسی

وی با اشاره به تعدد اسماء و صفات در دعای جوشن کبیر گفت: ما در این دعا هزار و یک صفت از خداوند متعال را می‌خوانیم. تعدد صفات و اسماء این نکته را متذکر می‌شود که شأنی او را از شأن دیگر بازنمی‌دارد؛ یعنی چنین نیست که فعلی خداوند را از سایر افعال بازدارد. در این دعا یاد می‌گیریم خداوند متعال همه شئون را با هم دارد. می​توان گفت این تعدد در دعای جوشن کبیر همانند تعدد آیات الهی است. همان گونه که هر آیه نشانه‌ای از خدای متعال است، هر نام و صفت در این دعای شریف اسماء و صفات الهی هستند که باید به آنها ایمان آوریم.

سعدونی گفت: یکی از وظایف ما درباره قرآن ایمان به آیات الهی است؛ به گونه‌ای که خداوند از ما تحدی می‌طلبد که چنانچه تردید دارید این آیات از ناحیه خداوند متعال هستند آیه یا سوره‌ای همانند آن بیاورید. وقتی عجز بشر در این تحدی نمایان می‌شود خداوند می‌‎فرماید: «فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَلَن تَفْعَلُواْ فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکَافِرِینَ؛ پس اگر نکردید و هرگز نمى‏‌توانید کرد از آن آتشى که سوختش مردمان و سنگها هستند و براى کافران آماده شده بپرهیزید»﴿بقره، ۲۴﴾.

وی ادامه داد: درباره فرازهای شریف دعای جوشن بعد از هر بند از ما خواسته شده بگوییم «سُبْحانَکَ یا لا اِلـهَ إلاّ اَنْتَ الْغَوْثَ الْغَوْثَ خَلِّصْنا مِنَ النّارِ یا رَبِّ» گویا این همان اجابت این آیه شریفه است که می‌فرماید: «فَاتَّقُواْ النَّارَ» پس وظیفه اول ما در معرفت پروردگار آن است که آیات الهی را انکار نکنیم این اسماء و صفات نیز از آن خداست و نباید آنها را منکر شد.

این مدرس حوزه علمیه با اشاره به صفت «یا فارج کل مهموم» در این دعا گفت: شبیه این عبارت را در ادعیه دیگر نیز داریم که نشانه اهمیت این معنا است؛ به طور نمونه در جایی «یا مفرج الهموم»، «یا فارج الهم»، «یا فارج هم المهمومین»، و در دعای دیگری می​خوانیم: «اللهم إنی أدعوک بهم لایفرجه غیرک»: خدایا تو را با اندوهی می​خوانم که جز تو کسی نمی​تواند آن را برطرف کند.

معنای «همّ» و «فارج»

سعدونی با بیان اینکه فلسفه دعا، طلب دانی از عالی است، افزود: یکی از طلب‌هایی که بنده در پیشگاه خداوند متعال دارد رفع «همّ» است. کلمه «همّ» در لغت به معنای اندوه و نگرانی است و مترادف غم در ادعیه و روایات آمده است. در برخی از کتب نیز «هم» به معنی اندوهی است که مربوط به آینده است، یا «همّ» آن اندوهی است که جایگاهش قلب انسان است. انسان در این دنیا با اندوه‌ها و نگرانی​​های بسیاری روبرو است. به گونه‌ای که برخی از آنها انسان را از توجه به امور دیگر باز می‌دارد و او را به خود مشغول می‌کند. البته این همّ و حزن فقط دنیوی نیست؛ بلکه در آخرت نیز مصداق دارد. «فارج» نیز به معنی گشایشگر است؛ فردی که می‌تواند همه رنج​های مهمومین را برطرف کند.

راه​های مقابله با اندوه و نگرانی

وی درباره چگونگی مقابله با «همّ» یا نگرانی و اندوه در بیان ائمه(ع) گفت: راه​های مقابله با اندوه و نگرانی را پیامبر اکرم(ص) و ائمه(ع) در قالب ادعیه و روایات بیان کرده​اند. اولا اینکه انسان مؤمن به فرموده پیامبر(ص) دارای یک همّ است و نگرانی او برای یک مسأله است؛ لذا در معراج خطاب به پیامبر(ص) آمده است: «یَا أَحْمَدُ، اِجْعَلْ هَمَّکَ هَمّاً وَاحِداً فَاجْعَلْ لِسَانَکَ لِسَاناً وَاحِداً» ای احمد همّ خود را واحد قرار بده. در جایی دیگر داریم که «من جعل الهم ّ همّاً واحداً عفاه الله همّ دنیاه» یعنی کسی که همّ خود را همّ واحد قرار داد و آن همّ واحد هم خداوند متعال باشد، خداوند همّ و غم دنیا را از او برخواهد داشت.

همّ و اشتغال مؤمن متوجه رضایت باری تعالی باشد

این مدرس حوزه ادامه داد: برای مؤمن سزاوار است که همّ و اشتغال و نگرانیش متوجه باری تعالی باشد، نگران رضایت او باشد. اگر این اتفاق افتاد هم واندوه و نگرانی دنیا و سایر اندوه‌ها برای او ساده خواهد بود و این خود نوعی گشایش از هم است.

سعدونی گفت: در روایتی بیان شده است که مردی خدمت رسول اکرم(ص) آمد که نزد ایشان از همسر خود چنین سخن گفت: همسری دارم که اگر مرا اندوهگین ببیند می​گوید: اگر برای رزق و روزی دارای غصه هستی بدان که خداوند آن را بر عهده گرفته است اما اگر اندوه تو برای آخرت است، خداوند اندوهت را زیاد کند(به این معنا که بیشتر به فکر آخرت باشی). پیامبر(ص) در مدح این بانو فرمودند: «فلله عمالا فهذه من عماله فلها نصف اجر شهید». در این روایت و روایات مشابه ما همّ آخرت را یک همّ ممدوح می​بینیم. به این معنا که همّ و نگرانی انسان برای آخرت باشد. اگر چنین شد آن وقت که می​گوید: «یا فارج کل مهموم» غم و اندوه خود را اخروی دانسته و از خداوند می‌خواهد نگرانی و اندوه او را در مواقف پس از مرگ گشایش دهد.

یاد خداوند و رفع تنگناهای زندگی

مدرس حوزه علمیه آبادان با اشاره به توصیه‌های اهل‌بیت(ع) برای رفع غم و افسردگی​های دنیوی گفت: یکی از این راه​ها یاد خداوند متعال است که نبود آن یکی از علل غم و افسردگی در جامعه شده است. خداوند در قرآن می​فرماید: «وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکًا» (طه،124) فردی که از یاد من رویگردان باشد، معیشت تنگی خواهد داشت، معیشت تنگ ممکن همراه خود غم و اندوه زیادی برای انسان در دنیا همراه داشته باشد.

یقین و رضا زمینه​ساز راحتی و شادی انسان است

وی ادامه داد: امام صادق(ع) در این رابطه فرموده‌اند: «خداوند جهت عدل و حکمت و علمش راحتی و شادی را در یقین و رضا از خدا قرار داده، و هم و غم را در شک و نارضایتی قرار داده، پس از کار خدا راضی باشید و تسلیم او باشید». این حدیث شریف بیان می‌کند که خدا جهت عدل و حکمت علم، راحتی و شادی را در یقین و رضا از پرودگار قرار داده و در مقابل اندوه و نگرانی را در شک و نارضایتی. لذا از مواردی که غم و اندوه را برطرف کند یقین و رضا به آن چیزی است که خداوند مقدر کرده است.

بی​تابی برابر مشکلات امید انسان را قطع می​کند

سعدونی گفت: از دیگر درمان​هایی که در ارتباط با همّ و اندوه دنیوی است، صبر کردن و جزع نکردن است. امام علی(ع) می‌فرماید: «ایاک والجزع فانه یقطع الامل ویضعف العمل ویورث الهم»: از جزع کردن مقابل ناملایمات بپرهیز چرا که  امید تو را قطع می​کند و عمل را ضعیف می​کند غم به جای می‌گذارد».

این مدرس حوزه خاطرنشان کرد: از دیگر مواردی که در روایات برای مقابله با غم و اندوه می​توان استفاده کرد زهد است. گفته​اند انسان هر چه را بخواهد برای رسیدن به آن در رنج است؛ لذا حضرت رسول اکرم(ص) فرمودند: «الرغبة فی الدنیا تکثر الهم والحزن، والزهد فی الدنیا یریح القلب والبدن»: یعنی دوست داشتن دنیا هم و غم را زیاد می‌کند و زهد در دنیا سبب راحتی قلب و راحتی تن است. در روایتی دیگر می‌خوانیم هر کس قانع باشد خداوند او را از غم و خستگی در امان خواهد کرد.

مؤمن سزاوار است نگران مسائلی باشد که مربوط به حیات ابدی اوست

وی اظهار کرد: از این رو اولاً انسان باید بداند آنچه سزاوار است برای آن نگران باشد مسائلی است که مربوط به حیات ابدی اوست. ثانیاً چون انسان در دنیا با غم و اندوه مواجه خواهد شد باید بداند این همّ و غم را با چه پاسخ دهد که در روایات، صبر و یقین، رضا و التجاء به درگاه الهی به ما سفارش شده است.

مدرس حوزه علمیه آبادان در پایان گفت: بنابراین عبارت «یا فارج کل مهموم»(ای گشایش دهنده هر اندوه) یکی از درمان‌هایی است که موجب رفع هم و غم است. علاوه بر این استغفار نیز در این مسئله راهگشاست. پیامبر اکرم(ص) فرمود: «هر کس هم و غم زیادی در زندگی پیدا کرد زیاد استغفار کند».