اولین زائر مزار اباعبدالله(ع) چه کسی بود؟

میرزا حسین نوری می‌نویسد: از عبارت شیخ مفید و شیخ طوسی استفاده می‌شود که روز اربعین روزی است که اسرا از شام به مقصد مدینه خارج شدند، نه آن که در آن روز به مدینه رسیدند. با فرارسیدن اربعین حسینی این سؤال مهم که کاروان اسرا در اربعین برای زیارت قبر مطهر امام حسین(ع) و دیگر شهدا به کربلا رفتند یا راهی مدینه شدند؟ و اینکه اولین زائر کربلا و قبر سیدالشهدا چه کسی بوده است؟ جان دوباره گرفته و ادهان را مشغول می کند.

اما سؤالات مهم دیگری نیز در مورد زندگی حضرت زینب(س) پس از واقعه عاشورا مطرح است و آن این است که؛ سرنوشت حضرت زینب‌(س) بعد از واقعه اسارت و سخنرانی‌های کوبنده ایشان چه شد؟ آیا اتفاقات و زندگی ایشان تا پایان عمر شریفشان پس از این تاریخ در تاریخ ثبت شده است؟.

نظر مورخان در مورد حضور کاروان اسرا در اولین اربعین

شهید مطهری در مورد اینکه اهل بیت(ع) امام حسین(ع) در روز اربعین به کربلا آمده‌اند باور دارد که آن را عقل تأیید نمی‌کند و در منابع دسته اول و معتبر نیامده است. (1) برخی دیگر از مورخان هم به‌طور صریح و هم غیر صریح این مطلب را انکار نموده‌اند؛ شیخ مفید در «مسار الشیعه» آورده است: «روز اربعین، روزی است که اهل بیت امام حسین(ع)، از شام به سوی مدینه مراجعت کردند . نیز روزی است که جابر‌ بن‌عبدالله برای زیارت امام حسین(ع)، وارد کربلا شد». (2)

شیخ طوسی در «مصباح‌المتهجّد»(3) و ابن اعثم در الفتوح (4) نیز همین مطلب را ذکر کرده‌اند، میرزا حسین نوری می‌نویسد: «از عبارت شیخ مفید و شیخ طوسی استفاده می‌شود که روز اربعین روزی است که اسرا از شام به مقصد مدینه خارج شدند، نه آنکه در آن روز به مدینه رسیدند.» (5)؛ در این میان سید‌ بن‌طاوس در «لهوف»، اربعین را روز بازگشت اسرا از شام به کربلا ذکر کرده است. ایشان می‌نویسد: «وقتی اسرای کربلا از شام به طرف عراق بازگشتند، به راهنمای کاروان گفتند: ما را به کربلا ببر. بنابراین آن‌ها به محل شهادت امام حسین آمدند. سپس در آن جا به اقامه عزا و گریه و زاری برای اباعبدالله پرداختند ...».(6)

ابن نما حلی نیز روز اربعین را روز بازگشت اسرا از شام به کربلا و ملاقات آن‌ها با جابر و عده‌ای از بنی‌هاشم ذکر کرده است. (10) میرزا حسین نوری پس از نقل قول سید بن‌طاوس به نقد آن پرداخته است.(7)؛ رسول جعفریان می‌نویسد: «شیخ مفید در ارشاد، ابومخنّف در مقتل الحسین، بلاذری در انساب الاشراف، دینوری در اخبار الطوال و أبن سعد در الطبقات الکبری، اشاره‌ای به بازگشت اسرا به کربلا نکرده‌اند».(8 ) شیخ عباس قمی هم داستان آمدن اسرای کربلا را در اربعین از شام به کربلا بسیار بعید می‌داند. (9 ) محمدابراهیم آیتی (10) و شهید مطهری ره نیز آمدن اسرا در روز اربعین به کربلا، را انکار کرده‌اند. (11)

سنت زیارت اربعین امام حسین(ع)، به دست انصاری تأسیس شد

مرحوم آیتی می‌گوید سنت زیارت اربعین امام حسین(ع)، به دست جابر بن‌عبدالله انصاری تأسیس شد، امّا در خصوص ورود جابر بن عبدالله انصاری در روز اربعین سال 61 هجری به کربلا، به نظر می‌رسد بین منابع تاریخی چندان اختلافی نباشد. شیخ طوسی می‌نویسد: «روز اربعین روزی است که جابر بن عبدالله انصاری صحابی رسول خدا(ص) از مدینه برای زیارت قبر امام حسین ع به کربلا آمد‌. او اولین زائری بود که قبر شریف آن حضرت را زیارت کرد». (12)؛مرحوم آیتی می‌نویسد: «جابر بیستم ماه صفر، درست چهل روز بعد از شهادت امام وارد کربلا شد. سنت زیارت اربعین امام به دست او تأسیس گردید». (13)

سرنوشت حضرت زینب(س) بعد از واقعه اسارت

حقیقت امر این است که وضع زندگی حضرت زینب(س) بعد از اسارت چندان روشن نیست. شاید بتوان گفت که حضرت بعد از حادثه کربلا حدود یک سال و شش ماه زندگی کرد؛ سید جعفر شهیدی، می‌نویسد: «پایان زندگانی شیر زن کربلا روشن نیست. مسلّم است که زینب(س) پس از بازگشت از شام، مدتی دراز زنده نبود، چنان که مشهور است سال شصت و دوم از هجرت به جوار حق رفته است. در کجا؟ مدینه؟ دمشق؟ قاهره؟ هر یک از نویسندگان سیره برای درستی رأی خود، دلیلی و یا دلیل‌هایی آورده است... این زیارتگاه‌ها (شام و مصر) از مصادیق بیوتی است که نام خدا در آن‌ها به بزرگی یاد می‌شود و دوستداران اهل بیت با خلوص نیّت فراوان، مراتب ارادت خود را به کسی که آن مزار به نام اوست، بیان می‌دارند و با پیغمبر خود و خانواده او تجدید عهد می‌کنند».(14)

هنگام مصیبت جانگداز کربلا سن حضرت زینب(س) 55 سال بود

بعد از شهادت امام حسن‌(ع) 10 سال نیز با برادر دیگرش یعنی امام حسین‌(ع) زندگی کرد، حضور 10 ساله زینب(ع) در صحنه زندگی برادرش حسین(ع) پر حادثه‌ترین و رنج‌آورترین دوران زندگی ایشان است، حضرت زینب(ع) در طول زندگی با مصائب زیادی روبرو شد، اما حضور ایشان در کربلا و دیدن آن صحنه های دلخراش و از دست دادن برادران و فرزندان و فرزندان برادر از همه مصیبات دردآورتر و ناگوارتر بود؛ چرا که در یک روز همه عزیزانش به‌ویژه برادرش امام حسین (ع) را از دست داد. هنگام مصیبت جانگداز کربلا سن حضرت زینب (ع)55 ساله بود. این بانوی بزرگوار «در شب یک شنبه چهاردهم ماه رجب سال 62 هجری درگذشت.»(23)هر چند اقوال دیگری نیز در مورد ماه وفات ایشان وجود دارد. اما قول مشهور همان 14 ماه رجب سال 62 هجری است.

پی نوشت‌ها :
1. حماسه حسینی، شهید مطهری ج 1، ص 30. ناشر :صدرا
2. مسار الشیعة (المجموعة)،الشیخ المفید،ص26،سال چاپ : 1406،ناشر : مکتب آیة الله العظمى المرعشی النجفی - قم
3 - مصباح المتهجد،الشیخ الطوسی، ص 787،چاپ : اول،سال چاپ : 1411 - 1991 م،ناشر : مؤسسة فقه الشیعة - بیروت - لبنان ،
4 . ابن اعثم کوفی، احمد؛ ترجمه محمد بن محمد بن مستوفی هروی، تهران، انتشارات آموزش و انقلاب اسلامی، 1372، ص 916.
5 . النوری، لولو و مرجان، تهران، فراهانی، 1364، ص 154.
8 . اللهوف فی قتلى الطفوف،السید ابن طاووس، ص114 ،چاپ : اول،سال چاپ : 1417،ناشر : أنوار الهدى - قم - ایران.
6 . مثیر الأحزان، ابن نما الحلی، ص86،سال چاپ : 1369 - 1950 م،ناشر : المطبعة الحیدریة - النجف الأشرف.
7 . نوری، پیشین، ص 152.
8 . جعفریان، تأملی در نهضت عاشورا، قم، ، ص 216. ناشر :انصاریان.
9 . قمی، منتهی الامال، ج1، ص 525. موسسه انتشارات هجرت، قم، 1378 .
10 . آیتی، بررسی تاریخ عاشورا، ص139. ناشر: کتابخانه صدوق
11 . مطهری، حماسه حسینی ، ج1، ص 30.
12 . طوسی، پیشین، ص 787.
13 . آیتی، پیشین، ص 231-230.

14. جعفر شهیدی زندگانی حضرت فاطمه(ع) تهران، دفتر فرهنگ اسلامی، ص 262.
15. علی محمد علی دخیل، زینب بنت الامام امیرالمؤمنین، بیروت، موسسه اهل البیت (ع)، 1399 هـ، ص 10.
16. بنت الشاطی،السیدة زینب عقیلة بنی هاشم، ترجمه حبیب چایچیان، تهران، نشر امیرکبیر، چاپ 16، 1373، ص 16.
17. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چ دوم، 1403ه‍ ق، 1983 م، ج43، ص215.
18. رسولی محلاتی، سید هاشم، زندگانی حضرت زهرا و دختران آن حضرت، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، چاپ اول، ص 273.
19. همان، ص 270.
20. علی محمد علی دخیل، پیشین، ص 11.
21. رسولی محلاتی، سید هاشم، پیشین، ص 285، بعد از شهادت امام علی (ع)حضرت زینب - سلام الله علیها - مجددا به مدینه بازگشتند.
22. مفید، ارشاد، ترجمه محمد باقر ساعدی، تهران، انتشارات کتابفروشی اسلامیه، 1376 ش، ص 192.
23. بنت الشاطی، همان، ص 72. 

یادداشت از مریم بیگدلو