روش‌های پیشگیری از سرقت‌های علمی در حوزه مطالعات قرآنی دانشگاه‌ها

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، در همه جوامع و همه زمان‌ها با سرقت‌های علمی مواجه بوده‌ایم، موضوعی که به مثابه دملی چرکین در سیستم آموزش عالی هرازچندگاهی سر بر می‌آورد و دوباره توجه به آن فروکش می‌کند؛ بحثی که در همه رشته‌ها از جمله حوزه‌ مطالعات قرآنی نیز مورد توجه است. علیرضا کاوند، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده تفسیر و معارف قرآن کریم قم در یادداشتی که در اختیار ایکنا قرار داده است این موضوع را مورد بررسی و تحلیل قرار داده است. متن کامل یادداشت وی را در ادامه بخوانید:

مفهوم سرقت علمی

سرقت علمی در حقیقت یکی از مشکلات اخلاقی و معضلات علمی در محیط‌های دانشگاهی است. در سراسر دنیا این مشکل قابل مشاهد است؛ در واقع مراکز دانشگاهی متعددی قابل احصاء و شمارش هستند که دانشجویان آن مراکز به این امر غیر اخلاقی مبادرت ورزیده‌اند.

چیزی که اخلاق پژوهش‌ آن را برنمی‌تابد، سرقت و مطالب و جملات و به‌طور کلی اندیشه‌ها و افکار دیگران در کار تحقیقی است. سرقت علمی در یک تعریف ساده و روان به معنای نقل کلمات، جملات، افکار، معلومات و اطلاعاتی است که دیگران در گذشته نگاشته یا گفته‌اند بی آنکه به نام گوینده سخن یا نویسنده آن اشاره صریح و آشکاری شود. به گفته اساتید دانشگاه «مجمعة» عربستان، ضروری است که دانشجویان در نقل از منابع و مصادر تحقیق، دقت و توجه ویژه‌ای داشته باشند و مطالب را به روش صحیح و با حفظ امانتداری علمی از منبع مد نظر خود نقل کنند.

هر چند متأسفانه در فضای جمود محور سلفی و در میان برخی از حنبلی‌های افراطی، این مسئله اشکال اخلاقی ندارد که در منابع شیعی تتبع کنند و بدون رعایت جانب انصاف، اتهامات و بهتان‌هایی به شیعه بزنند و با عینک تعصّب و یکسونگری و دگماتیسم عقیدتی به نقل از منابع شیعی و حتی منابع دیگر مذاهب اهل تسنن بپردازند؛ برای آنان فرقی نمی‌کند مطلب آنان در حوزه عقاید باشد یا اخلاق یا حکام؛ هر چه که مذهب فکری افراطی و بسته آن‌ها را مورد حمایت و پشتیبانی قرار دهد و بتواند به‌عنوان دلیلی بر همّت اندیشه آنان باشد، مورد استفاده و استخدام آنان خواهد بود؛ حتی اگر مجبور شوند در این مسیر، به تحریف سخن بزرگان شیعه و حتی اهل سنّت بپردازند. البته این مسئله چندان جای تفصیل در این مجال ندارد.

اما به‌صورت کوتاه این نکته قابل بیان است که ناشران عربستان سعودی و ناشران همسوی آنان در سایر کشورهای عرب‌زبان و بلاد عربی، کتاب‌های دانشمندان اهل تسنّن را با تعصب کورکورانه و غیر علمی مورد دخل و تصرف قرار داده و با صرف مطالب معارض با تفکر خود به چاپ کتب اهتمام می‌کنند؛ به‌عنوان نمونه «مُسند فاطمه الزهرا(ص)» سیوطی از دانشمندان نامی و شیعه اهل تسنن را با حذف روایت نبوی «انّ الله یرضی لرضا فاطمة و یغضب لغضب فاطمة» به چاپ رسانده‌اند؛ در حالی که در چاپ‌های قدیمی‌تر، این روایت در متن موجود است. البته انتظاری نمی‌توان داشت که اخلاق پژوهشی و علمی در نشر و چاپ کتب و مقالات در آن کشور و در میان ناشرانش رعایت شود. به بحث خود بازگردیم؛ سارق علمی ...

وظایف اساتید رشته علوم قرآن و حدیث

به نظر می‌رسد موارد زیر از جمله وظایف اساتید رشته علوم قرآن و حدیث در دانشگاه‌هاست.

هر چند دیگر اساتید که رشته دانشگاهی آن‌ها غیر از رشته‌های علوم انسانی یا غیر از علوم قرآن و حدیث است، نیز ضروری است این موارد را مورد توجه و عنایت خاص قرار دهند:

1- توضیح دقیق و کامل مفهوم سرقت علمی برای دانشجویان، توجه دادن به ضرورت حفظ حق مالکیت فکری و امانت علمی و نیز استفاده بهینه و صحیح از نوشته‌های علمی و منابع تحقیق و همچنین عواقب ناشی از سرقت عمدی یا سهوی و ناخواسته؛ از روز اول نیمسال تحصیلی.

2- تذکر به دانشجویان درباره عدم پذیرش مقالاتی که دیگران برای دانشجو نوشته‌اند؛ به‌عنوان نمونه تاکید بر عدم مراجعه دانشجویان به مؤسساتی که کار تحقیقی را در قبال گرفتن هزینه‌هایی که گاه بسیار بالا نیز هست، برای دانشجویان آماده می‌کنند؛ البته ضروری است چنین مراکزی که عموماً با عنوان مراکز مشاوره تحصیلی و تحقیقی فعال هستند و چندان از نامشان چنین کارهایی که گفتیم برنمی‌آید، توسط مراجع قانونی ذی ربط مورد بازرسی و تحقیق قرار گیرند و در صورت تخلف و خیانت علمی، بازخواست و جریمه شوند و حتی دفاتر آن‌ها از طریق اعمال قانون و مصوبات قانونی بسته شود؛ از سوی دیگر بیان برخی از نمونه‌های کار تحقیقی و بیان نقاط قوت و ضعف تحقیقات دانشجویان به‌صورت حضوری یا مجازی (از طریق ایمیل و کامنت‌هایی که استاد برای دانشجو در تحقیق‌اش می‌زند) که در این صورت دانشجو متوجه می‌شود که استاد نسبت به متن حاضر تحقیق وی اشراف کامل دارد.

3- تعیین دقیق موضوعات تحقیق برای دانشجویان در ابتدای نیم سال تحصیلی به جهت این که هم دانشجو فرصت کافی برای تحقیق و پژوهش داشته باشد و هم استاد بتواند با فراغ بال بیشتری به ارزیابی تحقیق بپردازد؛ همچنین بیان این که هدف از پژوهش علمی، یادگیری مهارت‌های تحلیل و نقد و بررسی مطالب و استفاده از معلومات مکتوب یا غیر مکتوب (شفاهی) قبلی است نه صرف گردآوری یکسری مطالب و داده‌های علمی و رسیدن به نتیجه نهائی

4- تغییر موضوعات بحث به شکل منظم در هر نیمسال تحصیلی به این هدف که این تحقیقات، میان دانشجویان رد و بدل نشود و مورد خرید یا فروش قرار نگیرد.

5- تشویق دانشجویان به استفاده از منابع متعدد برای دستیابی به داده‌های تحقیقاتی به طوری که بخشی از منابعی که مورد استفاده واقع می‌شود، کتاب و مجلات چاپ شده و برخی دیگر از اینترنت (با حفظ امانت علمی) و یا برخی دیگر از میان مشاهدات عینی دانشجو یا مصاحبه‌های شخصی وی و یا پرسشنامه و دیگر موارد از این دست باشد.

6- توضیح دادن به دانشجویان درباره میزان استفاده از اینترنت و مقالات نشر یافته به‌صورت الکترونیک و مجازی در خصوص پژوهش مورد نظر به طوری که این اضافات در متن مکتوب دانشجو، از حدود 10 درصد یا تقریباً هزار کلمه تجاوز نکند، همچنین استفاده از پرانتز و گیومه و یا مُورّب (کج) کردن نوشته و حتی بزرگ کردن حروف و دیگر موارد از این قبیل و مهم‌تر از همه بیان منبع و مصدر مطلب نقل شده

7- تاکید بر نگارش حاشیه‌ها و پانوشت‌های توضیحی کوتاه برای مطالب موجود در منابع با استفاده از مداد و ارائه آن منابع به استاد و اشاره به مواردی که دانشجو در خصوص مطلب موجود در کتاب نوشته و یا حداقل ارائه حضوری منابعی که دانشجو از آن‌ها استفاده کرده است، بدون نوشتن توضیح یا حاشیه در کنار مطلب موجود در کتاب یا در پاورقی آن.

8- تشویق دانشجویان به پیروی از روش‌های صحیح و منطقی علمی در نگارش مطالب تحقیق به طوری که طرح کلی تحقیق نوشته شده توسط دانشجو و همچنین مطالب اساسی و اولیه آن که نسخه اولیه تحقیق وی را شامل می‌شود، از دانشجو بخواهیم و به ارزیابی اولیه بپردازیم و نکاتی را جهت تقویت روش تحقیق دانشجو و منابع و مطالب مورد استفاده او به وی متذکر شویم. همچنین تعیین مهلت و زمانی برای ارائه نسخه اولیه تحقیق توسط دانشجو به استاد، و ارجاع دوباره مقاله به دانشجو پیش از زمان نهایی ارائه تحقیق.

در پایان امید آن داریم که اساتید و دانشجویان رشته علوم قرآن و حدیث بتوانند با پژوهش‌ها و تحقیقات کاربردی اثربخش و پاک و امانت‌مدارانه خود و از همه مهم‌تر کارهای علمی مشترک، در اعتلای سطح فرهنگ اسلامی در جامعه خود نقش ویژه و شایسته‌ای ایفا کنند.