نشست علمی ـ مهندسی عفاف و حجاب با رویکرد تفسیر تنزیلی برگزار شد

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از قم، نشست علمی مهندسی عفاف و حجاب با رویکرد تفسیر تنزیلی با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالکریم بهجت پور، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به عنوان ارائه‌دهنده بحث، حجت‌الاسلام والمسلمین سعید داودی، دبیر نشست، آیت‌الله علی‌اکبر رشاد، رئیس حوزه علمیه تهران و رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی همچنین محمود حکمت نیا، مدیر گروه فقه و حقوق پژوهشگاه برگزار شد.

دبیر علمی این نشست در سخنانی گفت: دو سؤال مهم در این زمینه مطرح است؛ یکی اینکه ببینیم قرآن کریم چه راه حلی برای رفع مشکلات مربوط به عفاف و حجاب ارائه داده است و بحث مهم دوم اینکه آیا این مسایل قابل انطباق بر جامعه امروز که نظام اسلامی مستقر است می تواند باشد یا نه و آیا باید همه گام‌های قرآن را برای رسیدن به وضع مطلوب در جامعه امروز هم طی کنیم و اصولاً مجاز به این کار هستیم یا خیر.

در ادامه حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالکریم بهجت‌پور، ارائه دهنده بحث و عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: مهندسی فرهنگی تلاش برای یافتن روش خداوند در اصلاح جامعه عصر نزول در زمینه مسایل جنسی و پوشش است تا از این روش ها برای امروز جامعه خودمان بهره ببریم. 

وی افزود: تفسیر تنزیلی موضوعی اولین تولید در جهان اسلام است که توسط بنده ارایه شده و چون بی سابقه است از این رو دچار خامی‌ها و نقایصی است که باید به تدریج پخته و رفع شود.

بهجت‌پور بیان کرد: در تحقیقات به این نتیجه رسیدیم که باید براساس مهندسی معکوس حرکت کنیم؛ یعنی به آیات مربوط به پوشش توجه کنیم و ببینیم که چه اتفاقی افتاده و روندی طی شده است که فردی در اثر بی توجهی به  مسایل این عرصه، به سقوط رسیده و یا با رعایت آن مسیر کمال را طی کرده لذا در تحقیق بنده روند گام به گام قرآن لحاظ شده است.
قرآن 4 مرحله برای تحول اجتماعی مطرح کرده است

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی اظهار کرد: قرآن 4 مرحله برای تحول اجتماعی مطرح کرده است، ابتدائا پیامبر اکرم(ص) علناً یک کنش فرهنگی شروع می­ کند و یک رشد دانه ای و مخفی مؤمنان شکل می گیرد و این رشد تا سوره حجر(پنجاه و چهارمین سوره در ترتیب نزولی) تعقیب می شود و از سوره انعام به عنوان سوره 55 در این ترتیب، مؤمنان به مثابه یک گروه علنی می شوند و این گروه در برابر تهاجم فرهنگی معارضان خود به شدت مقاوم می شود.

مدیر گروه مطالعات قرآن و حدیث پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به ارائه توضیحاتی درباره مراحل و گام‌های این پژوهش پرداخت و خاطرنشان کرد: در این مرحله بین سوره‌های 55 تا 86 که سوره عنکبوت است، مسأله مقاوم سازی صورت می­‌گیرد که به شدت به درد امروز ما در بحث تهاجم و شبیه خون فرهنگی می‌خورد و از دوره مدینه گام یا مرحله سوم شروع می شود که جامعه سازی است و بین سوره‌های بقره تا حجرات این مسیر طی می‌شود و از سوره تحریم تا انتهای قرآن مرحله چهارم یعنی پایش و مراقبت است.

وی افزود: در مرحله اول که پیامبر(ص) علنا دعوت را شروع می‌کند، اما مسلمانان و مؤمنان مخفی هستند، از نظر مهندسی عفاف و حجاب به نظر می‌رسد که سه گام و در مرحله دوم و سوم و چهارم هر کدام یک گام برداشته شده است و مجموعا شش گام برای نهادینه‌سازی امر عفاف و پوشش اسلامی در جامعه اسلامی رقم خورده است.

حجت‌الاسلام بهجت‌پور با اشاره به گام‌های مرحله اول تحول در جامعه اظهار کرد: در مرحله‌ای که کنش علنی اتفاق می‌افتد و رویش‌ها مخفی و دانه‌ای است، شاهد سه گام هستیم که شکل‌گیری بندگی خالصانه در زندگی (از سوره علق تا سوره قیامت به ترتیب نزول)، جلوگیری از آسیب دیدن ولایت شکل گرفته بین انسان و خدا (از سوره ص تا سوره فرقان در ترتیب نزول) و اجتناب دادن مؤمنان از آلودگی جنسی (از انتهای سوره فرقان تا سوره حجر در ترتیب نزول) را تشکیل می­‌دهد.

مدیر گروه مطالعات قرآن و حدیث پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: بعد از اتمام مرحله اول که مسلمانان علنی خواهند شد، هجوم شروع می‌شود؛ با هجوم جریان مثل خانواده‌ها، دوستان، جریان اجتماعی و فشاری که برای آلوده کردن شروع می‌شود، در این مرحله مقاوم سازی بندگان بر اجتناب از آلودگی جنسی با توصیه‌هایی مثل مهاجرت­ کردن شروع خواهد شد و گام چهارم در این مرحله تمام می­‌شود.

وی درباره گام پنجم تحول در اجتماع گفت: وقتی پیامبر گرامی اسلام(ص) وارد مدینه می­‌شوند، مسأله آسیب‌هایی که ممکن است از روابط خانوادگی و اجتماعی به پدیده عفاف و حجاب زده می­‌شود یا قوانینی که پشتوانه اجرایی­ شدن امر عفاف و حجاب در خانواده­ ها و جامعه است، تعقیب می­‌شود و پدیده‌ای مثل طلاق و زنان بیوه با نگاهی کاملا آسیب زدایی مطرح و در همین فضا است که برای نهادینه شدن عفاف مسأله پوشش اسلامی و چند توصیه دیگر بیان می‌شود.

حجت‌­الاسلام بهجت­‌پور مرحله ششم را مرحله مراقبت‌های خانوادگی دانست و یادآور شد: بعد از این مرحله، به طور عام مسأله مراقبت­‌های خانوادگی مطرح می­‌شود و در گام ششم و مرحله چهارم این آورده عفاف و حجاب باید نگه­داری شود و در این جا دستوراتی وارد می‌شود که خانواده‌ها مراقب باشند و امر به معروف و نهی از منکر و مراقبت های اجتماعی بیان می شود و در واقع بر پایه همین مراقبت‌ها و پایش‌ها جامعه را نسبت به این آورده و حفظ این دستاورد توجیه می کند و این مسائل در سیر نزول اتفاق افتاده است.

مدیر گروه مطالعات قرآن و حدیث پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در پایان خاطرنشان کرد: در بحث بندگی خالص با نگاه بیان شده، چهارده دسته آیه آورده‌ایم که هر یک از اینها از نظر فرآیندی و روشی پیام هایی در شکل عام و خاص خود دارند که در این چهارده دسته موضوعی مثل احساس نیاز به پروردگار مطرح می­ شود و شناخت پروردگار مورد توجه قرار می گیرد.

وی در نهایت به بیان تمامی مراحل و گام ها در تحول جامعه پرداخت و اظهار کرد: مرحله اول تحت عنوان دعوت علنی پیامبر(ص) و رشد مخفی مؤمنان است که شامل سه گامِ تثبیت و تنظیم بندگی خالص پروردگار، برحذر شدن مردم از پذیرش ولایت شیطانی، اجتناب مؤمنان از ارتکاب به آلودگی های جنسی است؛ در مرحله دوم که شامل گام چهارم می­ شود، حضور علنی مؤمنان و دو قطبی شدن جامعه(اقلیت مؤمن و اکثریت مشرک) است؛ در این فضا مسأله مقاوم سازی بندگان بر اجتناب از آلودگی جنسی مورد توجه است؛ گام بعدی، تشکیل و توسعه جامعه ایمانی است که در مدینه اتفاق می افتد.

این محقق قرآنی بیان کرد: قرآن کریم در ویژگی عبادالرحمان نیز به معرفی الگوهایی مانند حضرت یوسف و حضرت مریم(س) می پردازد تا جامعه از آنها الگو بگیرد.

در ادامه این نشست، محمود حکمت‌نیا، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در نقد مطالب گفت: اصل تفکری که آقای بهجت پور دنبال می کند دو بعد دارد؛ یکی اینکه رفتار اخلاقی در قرآن چگونه مطرح شده و عنصر دوم اینکه آیا به صورت مهندسی معکوس می توان این جریان را بازسازی کرد؟.

وی ادامه داد: در سلسله ارزش‌ها ابتدا باید ببینیم مثلا حوزه عفاف و حجاب چه میزان اهمیت دارد و ارزش های مرتبط با آن کدام است، میزان درکی که عقل عملی از این ارزش دارد آیا به ارزش های دیگر برمی گردد و یا اینکه خود مستقلا دارای این ارزش است؛ این چالش در عرصه بین‌المللی نیز مطرح است.

وی افزود: یکی از نقدهای من این است که مقداری ساختار معرفتی که برای این کار تهیه شده است مناسب نیست.

آیت‌الله علی‌اکبر رشاد، رئیس حوزه علمیه تهران نیز در این نشست گفت: مطلبی که بهجت پور بیان کرده اند ارزشمند است و هر قدر هم نقد شود از ارزش کار ایشان کم نخواهد شد و وی در پیگیری مباحث علمی الگو هستند.

وی ادامه داد: این مقوله از نوع مهندسی اجتماعی و تحول است و تحول بدون توجه به زیرساخت‌های لازم برای مهندسی اجتماعی پیش نخواهد رفت و بی پایه نمی‌توان بحث را پیش برد، بحث جدی در خصوص زیرساخت های این حرکت را نیاز داریم و باید مبانی هستی شناختی، روش شناختی و مبانی اخلاقی و ... مستقلا تبیین و ضابطه مند شود در غیر این صورت یافته ها موردی خواهد شد که ممکن است قابل تعمیم نباشد.

رشاد عنوان کرد: درخصوص منطق تحول در همین بحث عفاف و حجاب باید ببینیم آیا به لحاظ موضوعی این مسئله تعمیم پذیر است یا نه، زیرا باید مباحث عقلی و عرفی را با راه های متفاوتی به جامعه تبیین کنیم و مسایل عملی و معرفتی ایمانی نیز این طور است.

وی ادامه داد: انسان فروشی‌هایی که امروز در دنیا رایج شده عارض است و نهادینه و فرهنگی نیست لذا نمی تواند با همان شیوه‌ای که در جاهلیت اتفاق افتاد با آن برخورد کنیم، گاهی می‌خواهیم نظام واره برخورد کنیم و گاهی موردی بنابراین فرایند زدودن مسایل خاص مانند بردگی نمی‌تواند در شرایط کنونی نیز مورد تعمیم بیابد.

رشاد عنوان کرد: تعمیم پذیری از حیث مخاطب هم مهم است؛ یک وقت تحول جامعه جاهلی به نبوی را ملاحظه می کنیم و یک وقت نیز جامعه انقلاب کرده را که با مدینه بعد از پیامبر منطبق است؛ از این رو آیا الگوهای عهد بعثت یا الگوهای دوره خلفا قابل قیاس است، همچنین تفاوت های اقلیمی، تاریخی و ... را باید ملاحظه کنیم و حتی تفاوت های فرهنگی ملی ایرانی با عرب و ...؛ شرایط جهانی که امروز وجود دارد و ما بخشی از جامعه جهانی هستیم قابل مقایسه با دوره عصر نزول و پیامبر نیست و ما نمی توانیم از یک توصیف به توصیه برسیم.

رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: خلط پذیری رفتار انجمن وار به رفتارهای اجتماعی از دیگر موضوعاتی است که باید مورد توجه قرار گیرد، قبل از انقلاب، ممکن بود جامعه با فعالیت‌های انجمن واره مانند پیمان حلف الفضول موفق شود، اما آیا می توان سیستم حلف الفضول را در جامعه باز امروز پیاده کنیم، آن هم وقتی می‌خواهیم حجاب را در مقیاس جهانی حل کنیم.

در ادامه این بحث حجت‌الاسلام بهجت‌پور در سخنان مجدد اظهار کرد: در این مهندسی به مهندسی معکوس توجه شده است و در آیات قرآن، توجه به رحمانیت و بندگی به عنوان اولین مرحله در آیات قرآن شده است. مثلا اگر بخواهیم خود عبودیت و توکل و ... را به عنوان مقدمه ارزش‌ها بررسی کنیم مقدمات به اصل تبدیل می‌شوند.

وی بیان کرد: اگر بخواهیم کلیت جریان تحول را بفهمیم باید سیر تحول بررسی شود، همان طور که در معرفی عبادالرحمان تنها به بحث زنا اشاره نمی کند و می‌فرماید این افراد قتل هم نمی‌کنند، هون در راه رفتن ندارند و ...

این قرآن‌پژوه تصریح کرد: اینکه جنس عفاف و حجاب عرفی است یا عقلی و چه میزان اهمیت دارد خود قرآن بهترین منبع برای تعیین سهم هر یک از ارزش های اجتماعی است؛ قرآن این مسئله را کاملا عقلایی می داند و به مشرکان هم می گوید آلودگی جنسی را ترک کنید و در بحث طواف، عریانی مردم و مشرکان را مورد مذمت و شماتت قرار می‌دهد، اما آنچه انگیزش برای طهارت ایجاد می کند جایی است که مسئله در چارجوب عبودیت قرار گیرد یعنی عملی عقلانی است و شرع آن را تقویت می‌کند.

وی اظهار کرد: مسئله هنجارهای اجتماعی یک بحث است. مثلا در کشور ما داشتن پوشش، قانون است، و همه وظیفه دارند هنجار را رعایت کنند حتی اگر از کشور خارجی آمده باشند اما بحث ما تربیت است که متفاوت از این هنجارهاست؛ لذا اولین کار در مسیر تربیت، تقویت احساس نیاز به خداوند و عبودیت است که مسئله‌ای کاملا فطری بوده و در همه جوامع قابل ارائه است.

بهجت‌پور اظهار کرد: مراد از کشف مهندسی اجرای صددرصدی طرح نیست، بلکه مسئله ای مانند بازسازی شهرهاست که به تدریج یک برنامه برای آن اجرا می شود؛ لذا مراد از امامت در نهاد اجتماعی اسلام تعیین همین نکته ها با کمک کارشناسان است؛ امروز رهبران باید ظرفیت‌ها را بشناسند و بدانیم از کجا باید شروع کنیم و با مرور بر گذشته راه آینده را هموار کنیم.

وی تاکید کرد: مسئله ما این نیست که تنها در حجاب و عفاف و ... بخواهیم مهندسی داشته باشیم، بلکه مسئله ای جامع در همه ابعاد است، زیرا استنطاق ما تا امروز از قرآن متمرکز بر محتوا بوده ولی باید بدانیم روش هم بسیار مهم است و باید آن را از قرآن بگیریم.

این محقق قرآنی ادامه داد: در این اثری که بنده در قالب کتاب ارایه کرده ام بررسی شده است که خداوند با چه تدابیری جامعه معاصر نزول را که در آن پدیده عفاف و انحراف جنسی بسیار گسترده بود، اصلاح و به سمت پاک شدن از آلودگی برد.

بهجت‌پور عنوان کرد: قاعدتا با توجه به نزول تدریجی و مطالعه سوره به سوره می‌توان به این نکته رسید که خداوند چگونه برای این اصلاح، مقدمه‌چینی فرموده است و ابتدا اصل عفاف و حجاب تبیین شده و در مرحله بعد مسلمین به استقامت در رعایت آن دعوت شده‌اند و در مرحله بعد نیز نهادینه کردن این مسئله در قالب تمهیدات اجتماعی و خانوادگی است.

این قرآن‌پژوه تصریح کرد: پوشش قرآنی در اواسط هجرت به مدینه مطرح شد و دیری نپایید که در جامعه اسلامی فراگیر شد و افراد آن را رعایت می کردند.

وی افزود: در این تحقیقی که بنده داشتم تلاش بر این بود که بین ویژگی‌های عرب به عنوان عرب و انسان بما هو انسان فرق گذاشته شود و با زبان فطرت به این موضوع بنگریم تا این تصور و سؤال پیش نیاید که دستور حجاب در آن جامعه عربی جواب داده و آیا با جامعه امروز قابل انطباق است؟