رضاییاصفهانی عنوان کرد:
تحول علوم انسانی؛ مهمترین موضوع میانرشتهای قرآن
گروه اندیشه: حجتالاسلام رضاییاصفهانی معتقد است مهمترین موضوع میانرشتهای قرآن و علوم تحول در علوم انسانی است. وی معتقد است که رویکرد میانرشتهای و علوم به تولید علم منجر میشود.
حجت الاسلام و المسلمین محمدعلی رضاییاصفهانی، استاد جامعةالمصطفیالعالمیه، مدیر مدرسه عالی قرآن و حدیث در قم و سردبیر مجلههای «قرآن و علم» و «قرآن پژوهی خاورشناسان»، در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا)، در پاسخ به این پرسش که رویکرد میانرشتهای به قرآن کریم را چگونه ارزیابی میکند؟ گفت: در مورد مطالعات میانرشتهای قرآن و علوم چند نکته و مقدمه لازم است. اول اینکه منظور از قرآن در این عنوان، خود کتاب قرآن به عنوان یک منبع نیست، بلکه منظور تفسیر قرآن است. به عبارت دیگر منظور مطالعات میانرشتهای بین تفسیر قرآن و علوم است.
رضاییاصفهانی افزود: نکته دوم این است که مقصود از علوم در این عنوان علوم انسانی و علوم طبیعی است، یعنی گاهی اوقات مطالعات میانرشتهای بین قرآن و علومی مانند اقتصاد، سیاست است و گاهی مطالعات میانرشتهای بین قرآن و پزشکی یا کیهانشناسی و ... انجام میشود.
استاد جامعةالمصطفیالعالمیه ادامه داد: نکته سوم این است که وقتی میگوییم مطالعات میانرشتهای گاهی به صورت تفسیر موضوعی است که ما از آن به تفسیر موضوعی میانرشتهای قرآن و علوم یاد میکنیم و گاهی مراد ممکن است مطالعات میان رشتهای به صورت مطالعات تطبیقی بین قرآن و علوم باشد که همان چیزی خواهد بود که امروزه به آن Quranic Study گفته میشود. پس مطالعات هم میتواند به صورت تطبیقی باشد و هم به صورت میانرشتهای به معنایی که به دنبالش تولید علم وجود داشته باشد انجام شود.
علوم انسانی محور بررسیهای میانرشتهای قرآن و علوم است
رضاییاصفهانی تصریح کرد: نکته چهارم این است که اگر کسی خواست مطالعه بکند میتواند به کتابها و مقالاتی که عرض میکنم مراجعه بکنند: کتاب «منطق تفسیر قرآن کریم 3» و «منطق تفسیر قرآن کریم5» که جامعة المصطفی العالمیه منتشر کرده است که در آنجا مباحث روش تحقیق بین قرآن و علوم در کتاب اول و ابعاد نظری و همین طور مصادیق مطالعات میانرشتهای با علوم انسانی و طبیعی در کتاب دوم، بررسی شده است.
سردبیر مجله «قرآن و علم» ادامه داد: البته مقالات دیگری هم وجود دارد مانند «روششناسی مطالعات تطبیقی قرآن و علوم» که مجله «تحقیقات قرآن و حدیث» دانشگاه الزهرا کار کرده است یا «روششناسی مطالعات میانرشتهای قرآن و علوم» که مجله «اندیشه دینی» دانشگاه شیراز چاپ کرده است.
وی با بیان اینکه مباحث قرآن و علومی که در قرن نوزده و اوایل قرن بیستم بیشتر در جوامع اسلامی مطرح بود، رابطه قرآن و علوم طبیعی بود، گفت: در این دوره بیشتر مباحث نجوم و کیهانشناسی یا پزشکی در قرآن مطرح بود که مصریها و غیر مصریها در این زمینه کتابهای زیادی نوشتهاند و ما در کتاب «پژوهشی در اعجاز علمی قرآن» بسیاری از این مصادیق و ادعاها را در این زمینه آورده و مورد نقد و بررسی قرار دادیم.
رضاییاصفهانی ادامه داد: در اواخر قرن بیستم میلادی و حال حاضر بیشتر مباحث به سمت قرآن و علوم انسانی معطوف شده است. امروزه تا آنجا این مبحث مورد توجه واقع شده است که حتی رشتههایی در زمینه قرآن و علوم در حد دکتری تاسیس شده است، برای مثال رشته قرآن و علوم با ده گرایش در سال 83-84 توسط وزارت علوم تایید و به وسیله شورای گسترش تصویب شد.
سردبیر مجله «قرآنپژوهی خاورشناسان» افزود: اکنون در مراکز متعددی از جمله جامعةالمصطفیالعالمیه این رشتهها در حال تدریس است. این ده رشته عبارتند از «قرآن و تربیت»، «قرآن و اقتصاد»، «قرآن و سیاست»، «قرآن و مدیریت»، «قرآن و روانشناسی»، «قرآن و جامعهشناسی»، «قرآن و حقوق»، « قرآن و تاریخ»، «قرآن و نجوم» و «قرآن و بهداشت و سلامت» که غیر از «قرآن و تاریخ» بقیه گرایشها اجرا شده و دانشجویان و طلبههایی در مقطع دکترا وارد و از رسالههای خود نیز دفاع کردهاند و بسیار هم موفق بودند.
وی ادامه داد: دانشجویان فارغالتحصیل در این رشتهها هم فضای آن رشته را درک کردهاند و رشته قرآن هم خواندهاند و در این فضاهای جدید تولید علم شده و فضا برای بشریت باز میگردد.
رضاییاصفهانی افزود: در مباحث قرآن و علوم مجلههایی هم در دنیای اسلام فعال است، از جمله «قرآن و علم» که بیش از هفت سال است که شمارههای متعددی بیرون داده، سایت دارد و درجه علمی خود را از وزارت علوم اخذ کرده و ISD شیراز را هم گرفته است. از این مجله 15 شماره منتشر شده و مقالات متعددی در مباحث نظری قرآن در حوزه علم و میانرشتهای منتشر شده است.
سردبیر مجله «قرآنپژوهی خاورشناسان» ادامه داد: همچنین مجله مطالعات میانرشتهای جهاد دانشگاهی را داریم که چند شماره از آن در آمده است. در کشور عربستان هم مجله الاعجاز العلمی فی القرآن و سنت را داریم که آن هم بیش از 40 شمارهاش درآمده و مباحث میانرشتهای علوم و قرآن را در حوزه اعجاز منتشر میکند.
محور اصلی مباحث قرآن و علوم، تحول در علوم انسانی است
وی تصریح کرد: مهمترین محور در مباحث قرآن و علوم، مبحث تحول در علوم انسانی است، به عبارت دیگر قرآن کریم هم در حوزه مبانی علوم، یعنی مبانی هستیشناسی، انسانشناختی و معرفتشناختی و ارزش شناختی در علوم سخن دارد و همچنین در حوزه اهداف علوم مطلب داشته و تاثیر میگذارد. قرآن در حوزه روشهای علوم به خصوص روشهای تربیتی نیز مطالبی داشته و تاثیر گذار است. همچنین در حوزه موضوعات و مسائل ما این تاثیر را میبینیم، از این رو قرآن میتواند زمینه تحول در علوم انسانی را فراهم بکند.
رضاییاصفهانی با بیان اینکه مقام معظم رهبری حداقل دوبار در دیدار خواهران قرآن پژوه در سالهای 89 و 90 در ایجاد تحول در علوم انسانی بر اساس قرآن تاکید کردند، گفت: ایشان فرمودند که «مبانی علوم انسانی را از قرآن بگیرید» و این نکته بسیار مهمی است که مباحث جدیدی را مطرح کرده است و بسیاری از محققان به دنبال این مسئله هستند.
وی ادامه داد: ما در جامعةالمصطفیالعالمیه کنگرهای را تحت عنوان «قرآن و علوم انسانی» انشاءالله در سال 1396 برگزار خواهیم کرد. این کنگره با مشارکت بسیاری از مراکز علمی و دانشمندان میانرشتهای داخل و خارج از کشور برگزار خواهد شد که هم اکنون مقدمات آن در حال اجراست و فراخوان آن به زودی اعلام خواهد شد و این کنگره گام بزرگی در این زمینه خواهد بود.
سردبیر مجله «قرآن و علم» افزود: بعضی از مراکز دیگر علمی در این زمینه کارهایی کردهاند مثلا کنگره علوم انسانی اسلامی در سالهای گذشته برگزار شده یا همایش علوم انسانی قرآن بنیان که توسط دانشگاه علامه طباطبائی برگزار شد. اینها گامهایی در این زمینه بوده که باید تکمیل شود، اگر دهها کتاب، همایش و نشست در این زمینه آماده شود جای کار دارد.
رضاییاصفهانی تصریح کرد: علت اصلی اهمیت کار میانرشتهای قرآن و علوم انسانی این است که علوم انسانی از غرب به ما رسیده است و هر چند امتیازاتی دارد و ما باید از تجارب بشری که در این میان است استفاده بکنیم، ولی مبانی و اصول و اهداف آن بر اساس فرهنگ خاص غرب مانند اومانیسم و سکولاریسم پایه ریزی شده است که لازم است بر اساس فرهنگ ایرانی و اسلامی بومی سازی شود که مهمترین منبعی که میتواند در این زمینه به ما کمک کند، قرآن کریم است.
وی در پایان گفت: انتخاب قرآن به عنوان منبع بازسازی علوم انسانی دو دلیل دارد اول آنکه قرآن کریم منبعی خطاناپذیر، معجزه، حق و مطابق واقع است و بر خلاف علوم بشری که خطاپذیر و عقل و علم بشر که ناقص و روبه تکامل است، میباشد. ما باید از عقول بشری در علوم انسانی استفاده کنیم اما زیر بنا و خطوط اصلی را از قرآن بگیریم که خطاناپذیر است و دوم اینکه قرآن جهانی و جاودانی برای همه زمان و مکان هاست و برای همه انسان ها مطلب داشته و مطابق فطرت و عقل انسان سخن میگوید، از این رو ما منبعی غیر از قرآن نداریم که جاودانه و برای همه زمانها و مکان باشد از این رو کاخ علمی که بر مبنای قرآن بنا شود، دچار آسیبهای فعلی که جوامع اسلامی و غیراسلامی گرفتارش هستند، نخواهد بود.
رضاییاصفهانی افزود: نکته دوم این است که مقصود از علوم در این عنوان علوم انسانی و علوم طبیعی است، یعنی گاهی اوقات مطالعات میانرشتهای بین قرآن و علومی مانند اقتصاد، سیاست است و گاهی مطالعات میانرشتهای بین قرآن و پزشکی یا کیهانشناسی و ... انجام میشود.
استاد جامعةالمصطفیالعالمیه ادامه داد: نکته سوم این است که وقتی میگوییم مطالعات میانرشتهای گاهی به صورت تفسیر موضوعی است که ما از آن به تفسیر موضوعی میانرشتهای قرآن و علوم یاد میکنیم و گاهی مراد ممکن است مطالعات میان رشتهای به صورت مطالعات تطبیقی بین قرآن و علوم باشد که همان چیزی خواهد بود که امروزه به آن Quranic Study گفته میشود. پس مطالعات هم میتواند به صورت تطبیقی باشد و هم به صورت میانرشتهای به معنایی که به دنبالش تولید علم وجود داشته باشد انجام شود.
علوم انسانی محور بررسیهای میانرشتهای قرآن و علوم است
رضاییاصفهانی تصریح کرد: نکته چهارم این است که اگر کسی خواست مطالعه بکند میتواند به کتابها و مقالاتی که عرض میکنم مراجعه بکنند: کتاب «منطق تفسیر قرآن کریم 3» و «منطق تفسیر قرآن کریم5» که جامعة المصطفی العالمیه منتشر کرده است که در آنجا مباحث روش تحقیق بین قرآن و علوم در کتاب اول و ابعاد نظری و همین طور مصادیق مطالعات میانرشتهای با علوم انسانی و طبیعی در کتاب دوم، بررسی شده است.
سردبیر مجله «قرآن و علم» ادامه داد: البته مقالات دیگری هم وجود دارد مانند «روششناسی مطالعات تطبیقی قرآن و علوم» که مجله «تحقیقات قرآن و حدیث» دانشگاه الزهرا کار کرده است یا «روششناسی مطالعات میانرشتهای قرآن و علوم» که مجله «اندیشه دینی» دانشگاه شیراز چاپ کرده است.
وی با بیان اینکه مباحث قرآن و علومی که در قرن نوزده و اوایل قرن بیستم بیشتر در جوامع اسلامی مطرح بود، رابطه قرآن و علوم طبیعی بود، گفت: در این دوره بیشتر مباحث نجوم و کیهانشناسی یا پزشکی در قرآن مطرح بود که مصریها و غیر مصریها در این زمینه کتابهای زیادی نوشتهاند و ما در کتاب «پژوهشی در اعجاز علمی قرآن» بسیاری از این مصادیق و ادعاها را در این زمینه آورده و مورد نقد و بررسی قرار دادیم.
رضاییاصفهانی ادامه داد: در اواخر قرن بیستم میلادی و حال حاضر بیشتر مباحث به سمت قرآن و علوم انسانی معطوف شده است. امروزه تا آنجا این مبحث مورد توجه واقع شده است که حتی رشتههایی در زمینه قرآن و علوم در حد دکتری تاسیس شده است، برای مثال رشته قرآن و علوم با ده گرایش در سال 83-84 توسط وزارت علوم تایید و به وسیله شورای گسترش تصویب شد.
سردبیر مجله «قرآنپژوهی خاورشناسان» افزود: اکنون در مراکز متعددی از جمله جامعةالمصطفیالعالمیه این رشتهها در حال تدریس است. این ده رشته عبارتند از «قرآن و تربیت»، «قرآن و اقتصاد»، «قرآن و سیاست»، «قرآن و مدیریت»، «قرآن و روانشناسی»، «قرآن و جامعهشناسی»، «قرآن و حقوق»، « قرآن و تاریخ»، «قرآن و نجوم» و «قرآن و بهداشت و سلامت» که غیر از «قرآن و تاریخ» بقیه گرایشها اجرا شده و دانشجویان و طلبههایی در مقطع دکترا وارد و از رسالههای خود نیز دفاع کردهاند و بسیار هم موفق بودند.
وی ادامه داد: دانشجویان فارغالتحصیل در این رشتهها هم فضای آن رشته را درک کردهاند و رشته قرآن هم خواندهاند و در این فضاهای جدید تولید علم شده و فضا برای بشریت باز میگردد.
رضاییاصفهانی افزود: در مباحث قرآن و علوم مجلههایی هم در دنیای اسلام فعال است، از جمله «قرآن و علم» که بیش از هفت سال است که شمارههای متعددی بیرون داده، سایت دارد و درجه علمی خود را از وزارت علوم اخذ کرده و ISD شیراز را هم گرفته است. از این مجله 15 شماره منتشر شده و مقالات متعددی در مباحث نظری قرآن در حوزه علم و میانرشتهای منتشر شده است.
سردبیر مجله «قرآنپژوهی خاورشناسان» ادامه داد: همچنین مجله مطالعات میانرشتهای جهاد دانشگاهی را داریم که چند شماره از آن در آمده است. در کشور عربستان هم مجله الاعجاز العلمی فی القرآن و سنت را داریم که آن هم بیش از 40 شمارهاش درآمده و مباحث میانرشتهای علوم و قرآن را در حوزه اعجاز منتشر میکند.
محور اصلی مباحث قرآن و علوم، تحول در علوم انسانی است
وی تصریح کرد: مهمترین محور در مباحث قرآن و علوم، مبحث تحول در علوم انسانی است، به عبارت دیگر قرآن کریم هم در حوزه مبانی علوم، یعنی مبانی هستیشناسی، انسانشناختی و معرفتشناختی و ارزش شناختی در علوم سخن دارد و همچنین در حوزه اهداف علوم مطلب داشته و تاثیر میگذارد. قرآن در حوزه روشهای علوم به خصوص روشهای تربیتی نیز مطالبی داشته و تاثیر گذار است. همچنین در حوزه موضوعات و مسائل ما این تاثیر را میبینیم، از این رو قرآن میتواند زمینه تحول در علوم انسانی را فراهم بکند.
رضاییاصفهانی با بیان اینکه مقام معظم رهبری حداقل دوبار در دیدار خواهران قرآن پژوه در سالهای 89 و 90 در ایجاد تحول در علوم انسانی بر اساس قرآن تاکید کردند، گفت: ایشان فرمودند که «مبانی علوم انسانی را از قرآن بگیرید» و این نکته بسیار مهمی است که مباحث جدیدی را مطرح کرده است و بسیاری از محققان به دنبال این مسئله هستند.
وی ادامه داد: ما در جامعةالمصطفیالعالمیه کنگرهای را تحت عنوان «قرآن و علوم انسانی» انشاءالله در سال 1396 برگزار خواهیم کرد. این کنگره با مشارکت بسیاری از مراکز علمی و دانشمندان میانرشتهای داخل و خارج از کشور برگزار خواهد شد که هم اکنون مقدمات آن در حال اجراست و فراخوان آن به زودی اعلام خواهد شد و این کنگره گام بزرگی در این زمینه خواهد بود.
سردبیر مجله «قرآن و علم» افزود: بعضی از مراکز دیگر علمی در این زمینه کارهایی کردهاند مثلا کنگره علوم انسانی اسلامی در سالهای گذشته برگزار شده یا همایش علوم انسانی قرآن بنیان که توسط دانشگاه علامه طباطبائی برگزار شد. اینها گامهایی در این زمینه بوده که باید تکمیل شود، اگر دهها کتاب، همایش و نشست در این زمینه آماده شود جای کار دارد.
رضاییاصفهانی تصریح کرد: علت اصلی اهمیت کار میانرشتهای قرآن و علوم انسانی این است که علوم انسانی از غرب به ما رسیده است و هر چند امتیازاتی دارد و ما باید از تجارب بشری که در این میان است استفاده بکنیم، ولی مبانی و اصول و اهداف آن بر اساس فرهنگ خاص غرب مانند اومانیسم و سکولاریسم پایه ریزی شده است که لازم است بر اساس فرهنگ ایرانی و اسلامی بومی سازی شود که مهمترین منبعی که میتواند در این زمینه به ما کمک کند، قرآن کریم است.
وی در پایان گفت: انتخاب قرآن به عنوان منبع بازسازی علوم انسانی دو دلیل دارد اول آنکه قرآن کریم منبعی خطاناپذیر، معجزه، حق و مطابق واقع است و بر خلاف علوم بشری که خطاپذیر و عقل و علم بشر که ناقص و روبه تکامل است، میباشد. ما باید از عقول بشری در علوم انسانی استفاده کنیم اما زیر بنا و خطوط اصلی را از قرآن بگیریم که خطاناپذیر است و دوم اینکه قرآن جهانی و جاودانی برای همه زمان و مکان هاست و برای همه انسان ها مطلب داشته و مطابق فطرت و عقل انسان سخن میگوید، از این رو ما منبعی غیر از قرآن نداریم که جاودانه و برای همه زمانها و مکان باشد از این رو کاخ علمی که بر مبنای قرآن بنا شود، دچار آسیبهای فعلی که جوامع اسلامی و غیراسلامی گرفتارش هستند، نخواهد بود.
قهوهچیان
