عداوت با رفتار شایسته تبدیل به دوستی هاى ریشه دار می شود

فاطمه سلیمی، معاون اجرایی موسسه قرآنی و فرهنگی فجرآفرین زاهدان در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از سیستان وبلوچستان، گفت: آياتى كه با صراحت تشويق به تهذيب اخلاق مى كنند، دليل محكمى بر امكان تغيير صفات اخلاقى هستند؛ مانند: «قد افلح من زکیها و قد خاب من دسیها»؛ (هر كس نفس خود را تزكيه كند رستگار شده، و آن كس كه نفس خويش را با معصيت و گناه آلوده سازد نوميد و محروم گشته است). در روايات اسلامى نيز تعبيرات روشنى در اين زمينه ديده مى شود از جمله در حديثى، رسول خدا(ص) به يكى از يارانش به نام «جريربن عبداللّه» فرمود: «انک امرء قد احسن الله خَلقک فاحسن خُلقک»؛ (خداوند به تو چهره زيبا داده، اخلاق خود را نيز زيبا كن!).

سلیمی بیان کرد: آیات و روایات به روشنی بر قابلیت تغییر در اخلاق دلالت دارند؛ زیرا نفس مساله بعثت انبیا و ارسال رسل و انزال کتب آسمانى و به طور کلى ماموریتى که آنها براى هدایت و تربیت همه انسانها داشتند، محکم ترین دلیل بر امکان تربیت و پرورش فضایل اخلاقى در تمام افراد بشر است. آیاتى مانند: «هُوَ الَّذى بَعَثَ فِى الاْمِّیِینَ رَسُولا مِنْهُم یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَالْحِکْمَهَ وَاِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِى ضَلال مُبِیْن» و آیات مشابه آن به خوبى نشان مى دهد که هدف از ماموریت پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) هدایت و تربیت و تعلیم و تزکیه همه کسانى بود که در «ضَلال مُبِیْن» و گمراهى آشکار بودند.

وی افزود: تمام آیاتى که خطاب به همه انسانها به عنوان «یا بَنى آدَمَ» و «یا اَیُّها النّاسُ» و «یا اَیُّها الاْنسانُ» و «یا عِبادى» مى باشد و مشتمل بر اوامر و مسایل مربوط به تهذیب نفوس و کسب فضایل اخلاقى است، بهترین دلیل بر امکان تغییر «اخلاق رذیله» و اصلاح صفات ناپسند است، در غیر این صورت عمومیت این خطابها لغو و بیهوده خواهد بود. ممکن است گفته شود این آیات غالباً مشتمل بر احکام است و احکام مربوط به جنبه هاى عملى است، در حالى که اخلاق ناظر به صفات درونى است. ولى نباید فراموش کرد که «اخلاق» و «عمل» لازم و ملزوم یکدیگر و به منزله علت و معلول اند و در یکدیگر تاثیر متقابل دارند؛ هر اخلاق خوبى سرچشمه اعمال خوب است، همان گونه که اخلاق رذیله، اعمال زشت را به دنبال دارد؛ و در مقابل اعمال نیک و بد نیز اگر تکرار شود تدریجاً تبدیل به خلق و خوى خوب و بد مى شود.

معاون اجرایی موسسه قرآنی و فرهنگی فجرآفرین زاهدان اظهار کرد: اعتقاد به عدم امکان تغییر اخلاق سر از اعتقاد به جبر در مى آورد؛ زیرا مفهومش این است که صاحبان اخلاق بد و خوب قادر به تغییر آن نیستند و چون اعمال آنها بازتاب اخلاق آنها است پس در انجام کار خوب یا بد مجبورند و در عین حال مکلف به انجام خوبیها و ترک بدیها هستند؛ این عین جبر است و تمام مفاسدى را که مذهب جبر دارد بر آن مترتب مى شود. آیاتى که با صراحت تشویق به تهذیب اخلاق مى کند و از رذایل اخلاقى بر حذر مى دارد نیز دلیل محکمى بر امکان تغییر صفات اخلاقى است. آیه34 سوره فصّلت: «اِدْفَعْ بِالَّتى هِىَ اَحْسَنُ فَاِذاَ الَّذى بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ عَداوَهٌ کَاَنَّهُ وَلِىٌّ حَمِیْمٌ»؛ (بدى را با نیکى دفع کن ناگهان [خواهى دید] همان کسى که میان تو و او دشمن است گویى دوست گرم و صمیمى [و قدیمى تو] است!). این آیه به خوبى نشان مى دهد که عداوت و دشمنی هاى عمیق که در خلق و خوى انسان ریشه دوانده باشد، با محبت و رفتار شایسته ممکن است تبدیل به دوستیهاى داغ و ریشه دار شود؛ اگر اخلاق قابل تغییر نبود این امر امکان نداشت.

وی عنوان کرد: در روایات اسلامى نیز تعبیرات روشنى در این زمینه دیده مى شود، مانند احادیث زیر: حدیث معروف «اِنّى بُعِثْتُ لاِتَمِّمَ مَکارِمَ الاْخْلاقِ» دلیل واضحى بر امکان تغییر صفات اخلاقى است. روایات فراوانى که تشویق به حسن خلق مى کند، مانند: حدیث نبوى «لَوْ یَعْلَمُ الْعَبْدُ ما فى حُسْنِ الْخُلْقِ لَعَلِمَ اَنَّهُ یَحْتاجُ اَنْ یَکُونَ لَهُ خُلْقٌ حَسَنٌ»؛ (اگر بندگان مى دانستند که حسن خلق چه منافعى دارد، یقین پیدا مى کردند که محتاج به اخلاق نیکند!)، نشانه دیگر است. در حدیث دیگرى از همان حضرت مى خوانیم: «اَلْخُلْقُ الْحَسَنُ نِصْفُ الدِّینِ» (اخلاق خوب، نیمى از دین است). و در حدیثى از امیرمومنان على(علیه السلام) مى خوانیم: «اَلْخُلْقُ الْمَحْمُودُ مِنْ ثِمارِ الْعَقْلِ، اَلْخُلْقُ الْمَذْمُوْمُ مِنْ ثِمارِ الْجَهْلِ» (اخلاق خوب از میوه هاى عقل و آگاهى است و اخلاق بد از ثمرات جهل و نادانى است). و از آنجا که «علم» و «جهل» قابل تغییر است، اخلاق هم به تبع آن قابل تغییر مى باشد. در حدیث دیگرى از پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) آمده است: «اِنَّ الْعَبْدَ لَیَبْلُغُ بِحُسْنِ خُلْقِهِ عَظیمَ دَرَجاتِ الاْخِرَهِ وَشَرَفَ الْمَنازِلِ وَاِنَّهُ لَضَعیفُ الْعِبادَهِ»(9)؛ (بنده خدا به وسیله حسن اخلاق به درجات عالى آخرت و بهترین مقامات مى رسد، در حالى که ممکن است از نظر عبادت ضعیف باشد!).

وی یادآور شد: در این حدیث اولاً مقایسه حسن اخلاق به عبادت و ثانیاً ذکر درجات بالاى اخروى که حتماً مربوط به اعمال اختیارى است و ثالثاً تشویق به تحصیل حسن خلق، همگى نشان مى دهد که اخلاق یک امر اکتسابى است نه اجبارى و الزامى و خارج از اختیار. این گونه روایات و تعبیرات گویا و پرمعنى در کلمات معصومین(علیهم السلام) زیاد دیده مى شود و همه آنها نشان مى دهد که صفات اخلاقى قابل تغییر است و گرنه این تعبیرات و تشویقها لغو و بیهوده بود.

سلیمی ادامه داد: کتب روایى ما پُر از روایاتى است که همگى دلالت بر امکان تغییر اخلاق آدمى دارد. حدیثى از امیر مومنان على(علیه السلام) که تشویق به فضایل اخلاقى مى کند فرمود: «اَلْکَرَمُ حُسْنُ السَّجـِیَّهِ وَ اجْتِـنابُ الدَّنِـیَّهِ» (ارزش و کیفیّت انسان به اخلاقپسندیده و اجتناب و دورى از اخلاق پست است).