«شاهنامه» تنها سند معتبر پیوند‌دهنده تمدن ایرانی و اسلامی است

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) بنیاد فردوسی به عنوان یکی از نهادهای فعال فرهنگی در زمینه بازشناسی مفاخر فرهنگ و هنر ایرانی از سال 1384 با مجوز رسمی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری فعالیت خود را آغاز کرد. از جمله اقدامات مؤثر این نهاد ثبت جهانی هزاره شاهنامه، هنر نقالی و آئین‌های پهلوانی در سازمان یونسکو است. به این بهانه با یاسر موحدفر، دبیرکل بنیاد فردوسی گفت‌و‌گویی ترتیب دادیم که در ادامه می‌خوانید:

ـ از جمله کارهای اخیری که بنیاد فردوسی آن را به انجام رسانده برگزاری آئین «ارمغان ایرانی، میراث جهانی» بود که 24 آبان به میزبانی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد، در این مورد توضیح بفرمایید؟

این مراسم به منظور ارج نهادن به تلاش راهبران و دست‌اندرکاران ثبت جهانی سه‌گانه هزاره شاهنامه، هنر نقالی و آئین پهلوانی در سازمان یونسکو و همچنین نکوداشت هنرمندان نامدار مرتبط با این مقولات برگزار شد؛ مفتخر بودیم در این مراسم میزبان چهره ماندگار عرصه تئاتر و سینمای کشور یعنی استاد جمشید مشایخی باشیم که البته از تلاش ایشان در عرصه هنر فاخر ایرانی و اسلامی نیز قدردانی شد.

ـ در مورد بنیاد فردوسی و اینکه چه فعالیت‌هایی در دستور کار دارد نیز توضیح دهید؟

بنیاد فردوسی یک نهاد خصوصی و مستقل است که در زمینه بازشناسی مفاخر فرهنگ و هنر ایرانی بیش از یک دهه در حال فعالیت است اما با این حال بودجه رسمی را از هیچ نهادی و سازمانی دریافت نمی‌کند؛ طی این سال‌ها تلاشی برای اختصاص بودجه به بنیاد با توجه به حجم فعالیت‌های مؤثر آن در مراجعات به مجلس شورای اسلامی و سازمان برنامه و بودجه به انجام رسید و حتی نامه رسمی نیز به دکتر لاریجانی، رئیس مجلس شورای اسلامی ارائه شد که البته تاکنون ترتیب اثر داده نشده اما امیدواریم ردیف بودجه‌ای هم برای آن در نظر گرفته شود.

ـ گویا در جریان آئین «ارمغان ایرانی، میراث جهانی» فیلمی نیز تحت عنوان «تمرین برای اجرا» نیز به نمایش درآمد، این فیلم را بنیاد تولید کرده است؟

برپایه دستور مقام معظم رهبری که فرمودند باید از آموزه‌های اخلاقی شاهنامه فردوسی در سینمای ایران بهره گرفته شود فیلمی به نام «تمرینی برای اجرا» به نویسندگی و کارگردانی محمدعلی سجادی، کارگردان مطرح سینمای ایران با همکاری بنیاد سینمایی فارابی تولید شد که به تلاش گروهی برای بازخوانی داستان سیاوش از شاهنامه فردوسی و اقدام آنها برای تمرین و آماده‌سازی آن برای اجرای صحنه تئاتر می‌پردازد. 

با تمام احترام و ارادتی که به پیشگاه هنرمندان ارزشمند ایرانی قائلم که جزء مفاخر هنر ایرانی محسوب می‌شوند و در طول عمر فعالیت حرفه‌ای خود به فرهنگ ایرانی و اسلامی خدمت کرده‌اند اما باید بگویم که این فیلم نخستین فیلم سینمایی بود که از این منظر یعنی بهره‌گیری از آموزه‌های اخلاقی شاهنامه در سینما اشاره دارد. تولید این فیلم هرچند در نوع خود ارزشمند است اما باید اذعان کرد که در زمینه پرداختن مؤثر سینما به شاهنامه هنوز اتفاق شگرفی روی نداده است.

ـ اما بپردازیم به هنر نقالی و پرده‌خوانی و اقدامی که بنیاد در ثبت جهانی آن به انجام رساند، در مورد جایگاه و اهمیت این هنر نیز نکاتی را متذکر شوید؟

هنرنقالی و هنرهای مرتبط با شاهنامه از جمله هنر «نقاشی قهوه‌خانه‌ای» همواره به عنوان  شناسنامه ملی ایرانیان مطرح بوده‌اند و اهمیت مضاعف این هنر به این واسطه بوده که در نقل روایات شاهنامه به وسیله هنر نقالی همیشه داستان‌های پیامبران، قصص قرآنی و روایات پندآموز از زندگی ائمه معصومین(ع) نیز مطرح بوده است و نقالان و پرده‌خوانان در محافل فرهنگی و مجامعی چون زورخانه‌ها، قهوه‌خانه‌ها، مساجد، تکایا و حسینیه‌ها از کارکرد بانفوذ هنر نقالی در فرهنگسازی جامعه نهایت بهره‌برداری را به عمل می‌آوردند و ما همیشه نقل ملی را در کنار نقل مذهبی مشاهده کرده‌ایم.

با وجود این کارکرد ویژه اما هنر نقالی آن‌گونه که باید و شاید مورد مداقه قرار نگرفته است و امیدواریم ثبت جهانی آن چنین ظرفیتی را در پرداخت مؤثر به آن فراهم آورد. همانطور که اشاره شد هنر نقالی بیشترین کاربرد را در زمینه نقل داستان‌های شاهنامه دارد؛ میراث ماندگار و مکتوب که برپایه پژوهش‌های به انجام رسیده تنها سند معتبر پیوند‌دهنده تمدن ایرانی و اسلامی است، هرچند که اغلب روایات آن به دوره ایران باستان مربوط می‌شود اما باید به این نکته اذعان کرد که آموزه‌های اسلامی را در جای جای روایات شاهنامه مشهود است.

ـ موضوع پرداخت شاهنامه به مفاهیم و آموزه‌های اسلامی را بیشتر شرح دهید؟

80 هزار واژه و کلیدواژه در شاهنامه فردوسی توسط محققان و پژوهشگران احصاء شده است که طبق تحقیق به عمل آمده نزدیک به یک هزار کلیدواژه قرآنی و اسلامی یافته شده است که باید گفت این دستاوردهای قرآنی و اسلامی شاهنامه تاکنون در هیچ قالبی گفته نشده و لزومی برای بیان مؤثر آن احساس می‌شود.

انعکاسی از مضامین و مفاهیم قرآنی و اسلامی نهفته در شاهنامه را در قرون بعد و در آثاری همچون مثنوی معنوی، دیوان حافظ و سعدی و... متجلی می‌بینیم اما لازمه فضای فرهنگی جامعه کنونی ایران است که با زبان بیّن و در قالب مکتوباتی به این مهم یعنی استخراج نکات اخلاقی و تربیتی شاهنامه بپردازیم.

بنیاد فردوسی جسته و گریخته کارهایی را در این زمینه به انجام رسانده و مقالات و یادداشت‌هایی ارائه شده اما بیش از هر زمان دیگری نیاز به انجام کاری مدون و هدفمند در این زمینه داریم که مثلاً در قالب دانشنامه آموزه‌های اخلاقی شاهنامه فردوسی به یادگار باقی بماند که البته تا به این لحظه علی‌رغم تمام اقدامات به عمل آمده از سوی بنیاد، هیچ سازمان و نهاد متولی امور دینی و مذهبی ما را در تحقق این هدف یاری و همراهی نکرده است.

ـ غیر از تولید فیلم سینمایی «تمرینی برای اجرا» عملکرد بنیاد در حوزه رشته‌های هنری تا چه حدی بوده است؟

بنیاد فردوسی در زمینه فیلم‌نامه‌نویسی براساس داستان‌های شاهنامه کار جدی را آغاز کرده است و همین‌طور در زمینه تولید متن نمایشی و تولید و اجرای آثار تئاتری نیز فعالیت‌هایی را آغاز کرده‌ایم. یکی از آخرین اقدامات انجام‌شده در بنیاد فردوسی که شخصاً با توجه به تحصیلاتم، شخصاً آن را به سرانجام رسانده‌ام «پیشینه هنر موسیقی در تمدن اسلامی» که در چکیده این تحقیق به این نکته اشاره داشته‌ام که تمامی مفاخر اسلامی در حوزه موسیقی پس از اسلام، صاحب رساله هستند.

از جمله کارهای مؤثر بنیاد فردوسی که آن را با مشارکت سایر سازمان‌ها و نهادهای فعال در حوزه فرهنگ و هنر به انجام رسانده است تندیس‌سازی از چهره مفاخر ایرانی است که مؤسسه فرهنگی و هنری «یادمان» در انجام این کار با ما همکاری کرد و در گام نخست 500 تن از مفاخر ایرانی از دوره باستانی، دوره پس از اسلام، دوره کلاسیک و دوره معاصر برای این منظور شناسایی شده‌اند و در مرحله بعد تاکنون موفق به طراحی و تولید انبوه 70 سردیس از چهره این شخصیت‌های نامی شدیم که در اختیار مدارس، کتابخانه‌ها، دانشگاه‌ها و مجامع علمی قرار گیرد و با زیرنویسی که به دو زبان انگلیسی و فارسی در پای همه این سردیس‌ها نگاشته شده است، مخاطبان ما بیشتر با تاریخ و تمدن ایرانی و اسلامی آشنا شوند.

ـ انتظار بنیاد فردوسی از سایر دستگاه‌ها و سازمان‌های ذی‌ربط متولی امور فرهنگی و هنری چیست؟

تصور می‌کنم تا زمانی که ما هنر را به خدمت نگیریم، فرهنگ و تمدن ایرانی اسلامی نه به‌درستی تبیین و نه به‌درستی عرضه خواهد شد و لذا اگر نهادهایی که بودجه در اختیار دارند به یاری بنیاد فردوسی و نهادهای خصوصی و غیردولتی بیایند فکر می‌کنم که ما حرف زیادی برای گفتن نه در داخل کشور که برای مخاطبان فارسی‌زبان در همه‌جای دنیا داشته باشیم.

بنیاد فردوسی به واسطه ثبت جهانی سه‌گانه هزاره شاهنامه، هنر نقالی و آئین پهلوانی تاکنون توانسته است در بیش از 30 کشور اسلامی، آسیایی و اروپایی حضور پیدا کرده و در جشنواره‌های هنری آنها شرکت نماید و در اغلب آنها نیز توفیقاتی به‌دست آوریم و در رسانه‌های گروهی، تلویزیون، رادیو و روزنامه‌های معتبر دنیا در حد خودمان فعالیت‌مان را انعکاس دهیم که ذکر این دستاوردها را در این مقال به عنوان نمونه‌ای از توفیقات بنیاد به منظور ترغیب سایر نهادها و سازمان‌های متولی برای همکاری ضروری دانستم.

ـ نکته پایانی که لازم می‌دانید به آن نیز اشاره کنید، چیست؟

در پایان اشاره‌ای نیز به یکی دیگر از اقدامات ارزشمند بنیاد فردوسی خواهم داشت و آن اینکه بعد از 11 دوره برگزاری بزرگداشت‌های فردوسی به صورت سراسری و جهانی، طبق مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی در 25 اردیبهشت هر سال، از سال آینده در تقویم رسمی کشور 17 شوال نیز که مقارن با سالروز سلحشوری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوه خندق است به نام روز فرهنگ پهلوانی و ورزش زورخانه‌ای گرامی داشته خواهد شد.

امیرسجاد دبیریان