مسجد حاج کربعلی؛ بنایی گمنام اما منحصر بفرد
گروه فرهنگی: مسجد تاریخی حاج کربعلی قدیمیترین مسجد همدان است که متأسفانه با داشتن ویژگیهای منحصر بفرد بسیار گمنام مانده است به طوریکه مردم همدان حتی آن را نمیشناسند؛ بنابراین سعی کردیم گوشهای از ویژگیهای این بنای تاریخی را معرفی کنیم.
حامد بهادر، کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی در همدان در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از همدان، عنوان کرد: در گذشته یکی از اصلیترین فاکتورهای شهرسازی همدان و عوامل شکلگیری شهر بحث محلات بود و البته حرفهها و مذاهب نیز در شکلگیری و نامگذاری محلهها بیتأثیر نبوده است.
وی ادامه داد: در همدان بعضی از محلات با توجه به صنف و حرفه خاصی نامگذاری شده بودند و بیشتر محلهها به اصناف اختصاص داشتند، تعدادی دیگر مربط به قومیتها و عقاید خاص مثل محله درویشآباد بوده و برخی همچون پل پهلوان و سرگذر بر اساس کاربریها نامگذاری شده و بعضی محلهها نیز مثل محله زینبیه و امامزاده یحیی(ع) بر اساس شاخصهای مذهبی انتخاب شده است.
کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی افزود: برای مثال به علت زندگی یهودیان محله یهودیها با الگوی اجتماعی این افراد در این منطقه شکل گرفته بود که این الگو در همدان نسبت به سایر شهرهای ایران شاخصتر بوده است.
همدان شهری مذهبی بوده است
بهادر با بیان اینکه به جز همدان اغلب شهرها به ندرت بیش از 20 محله داشته است، عنوان کرد: هسته اصلی محلههایی مانند اطراف زینیه و امامزاده عبدالله(ع) مذهبی بودند و به اسمهای مذهبی شناخته شدهاند که با این عناوین همدان، شهری مذهبی بوده است.
وی تصریح کرد: در بعضی از شهرهای ایران نیز مناطق معروفی نظیر محله پاقلعه در اصفهان و محله سنگسیاه در شیراز وجود دارد که هیچ کدام با اسم دینی مطرح نشدهاند اما در همدان محله مذهبی داریم و این نشان میدهد در این استان زمینه مذهبی وجود دارد.
وی ابراز کرد: در معماری ایرانی نمادگرایی ریختشناسی بخش مهمی را دربرمیگیرد به طوریکه در این هنر درباره اینکه بنا چه کاربری، رنگ و طراحی دارد، بررسی میشود.
این کارشناس مرمت در همدان گفت: مراکز محله در معماری ایران محل تجمع بودند، چیزی که در معماری مهم دنیا به آن تالار شهر میگویند که در همدان به آن چمن میگفتند.
وی افزود: یکی از مهمترین محلات دو قطب مذهبی، محله زیبینه است که بناهای مذهبی شاخصی مانند مسجد حاجکربعلی، امامزاده عبدالله(ع) و حوزه علمیه اطراف آن قرار دارد.
بهادر عنوان کرد: یکی از همین مراکز محله که شکل خود را حفظ کرده، چمن زینبیه است و مسجد تاریخی حاجکربعلی نیز در همین چمن قرار دارد، این محله به مرور زمان از کاربری اقتصادی خود دور شده اما هنوز کاربری مذهبی خود را حفظ کرده است زیرا این منطقه وقف مسجد دارد و نمیتوان آن را تغییر کاربری داد.
کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی افزود: از این نظر مسجد خیلی مهم است و مردم معمولا در شبانه روز به این مسجد سر میزنند، از آن استفاده میکنند و همین مسئله نقطه عطفی برای حفظ قدیمیترین مسجد همدان و مرکز محله زینبیه است.
بهادر اظهار کرد: شهر همدان دو بنا شاخص مذهبی دارد؛ بقعه امامزاده عبدالله(ع) در محله زینبیه و مسجد حاجکربعلی که پیشینه تاریخی این مسجد به اواخر دوره صفوی برمیگردد.
وی خاطر نشان کرد: این مسجد ویژگی جالبی دارد، شاهان قاجار هم نظر خاصی نسبت به این محدوده داشتند حتی هنگامی که شاه یا وزیر در آن منطقه ورود پیدا میکردند ابتدا از این مسجد بازدید میکردند.
این کارشناس با اشاره به اینکه کتیبه داخل محله زینبیه که در وسط مرکز محله ساختهاند، قبر «مرحوم واعظ اصفهانی» است که پدر «محمدعلی جمالزاده، پدر داستاننویسی ایران» است، ابراز کرد: «واعظ اصفهانی» جزو مشروطه خواهان بوده و توسط حاکم غرب کشور ابتدا به بروجرد سپس به همدان تبعید شده و بعد کشته میشود و مدفن آن در همدان است که این مسئله به اواخر دوره قاجار برمیگردد.
بهادر بیان کرد: خط روی کتیبه خوانا نیست، شکل نماد هم تغییر کرده که احتمالا سنگ قبر بوده که برای اطلاعات بیشتر میتوان به «همداننامه، استاد اذکایی» مراجعه کرد.
وی با بیان اینکه این محله مهم و منحصربفرد بوده است و چند ویژگی خیلی جالب دارد، خاطرنشان کرد: یکی از ویژگی مهم این مسجد «مردمواری» است؛ در دین اسلام برعکس ادیان دیگر توجه صرفا به آخرت نیست، حتی در حدیثی بیان شده که «چیزی به اسم دنیاگریزی در اسلام نداریم»؛ اسلام به آسانی آئین مسیحیت نیست که در عقاید کاتولیک وجود دارد همچنین سفت و سختی دین یهود را نیز ندارد.
در معماری ایرانی انسان بالاتر از خدا قرار نمیگیرد
این کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی با عنوان اینکه در دین اسلام تعادل وجود دارد، همین مسئله نیز در معماری اسلامی تأثیر گذاشته است، اظهار کرد: در کنار اینکه بناها با کیفیت ساخته و رنگ و بوی خدایی داشتند، در این شکل معماری هیچ گاه انسان را بالاتر از خدا قرار نمیدهد.
بهادر افزود: در مردمواری به بناها همیشه در حد نیاز به آن ارتفاع میدادند، درها ارتفاع کمی داشته و در ابعاد قد عادی و معمولی ساخته میشدند و استفاده از آب و طبیعت در مسجد حاجکربعلی کاملا مشهود بوده و پنجرهها از مشبک آجر ساخته شده است.
وی با بیان اینکه ساختمان مسجد مذهبی است و در آن مؤلفههای اسلامی کار شده استفاده شده، ابراز کرد: نکته قابل توجه در این مسجد این است که در آن از تزئینات داخل بنا و فضای مسجد در حد اینکه بنا تبدیل به بنا مجللی نشود از چیزی فروگذار نکردهاند و تا قبل از دوران صفویه تزئینات خنثی بوده تا از بحث معنوی آن کاسته نشود.
کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی با اشاره به اینکه در معماری ایرانی_اسلامی گنبد نمادی در بناهای مذهبی بوده است و در همدان خانههای گنبددار انگشت شمار داریم، اضافه کرد: گنبدها به دلیل خاصیت مدور بودن، در تابستان قسمتی از این سازه سایه و جبهه دیگر آفتابی است و به چرخش هوا گرم و سرد کمک میکند.
مسجد حاج کربعلی به معماری ایرانی ـ اسلامی وفادار است
بهادر ادامه داد: گنبد بنای حاجکربعلی از نوع عرقچین است که ارتفاع کم و دهنه بزرگتری دارد؛ شاید یکی از دلایل ساخت این نوع گنبد وفاداری به سنت معماری ایرانی_اسلامی است و گنبدهای دیگر مساجد نسبت به ابعاد مسجد بزرگتر بوده که این عامل از ویژگی مردمواری آن کم میشود.
وی افزود: یکی از ویژگی مهم معماری ایرانی مفهوم منظر است، چیزی که انسان میبینید و درک میکند، همگونی و هماهنگی بین این فاکتورها است زیرا طوری طراحی شدهاند که چشمنواز باشد و حس شکوه بازتاب شود و حتی از رنگهای خاصی استفاده میکردند.
کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی با اشاره به اینکه دیگر هماهنگی با محله از ویژگی با ارزش این مسجد است، ابراز کرد: همجواری بناها در کنار هم خطی فرضی به نام خط آسمان ایجاد میکردند، در معماری ایرانی سعی بر این بود که شکست خط انتهای بنا خطی چشمنواز و مردموار باشد برعکس چیزی که الان وجود دارد و مقیاسها و رنگ بندی ساختمان ها در مقایسه با دیگر بناها زیاد تغییر نمیکرده، سعی میکردند همگون کنند.
بهادر افزود: در حال حاضر مرکز محله شکل قدیم خود را از دست دادهاند، خط آسمان به علت ساخت بناهای مرتفع از بین رفته اما مسجد حاجکربعلی و باقی بناهای قدیمی محله زینبیه خط آسمان را به خوبی رعایت کردهاند، تعادل را دارند و از طرفی دیگر بناها و ساختمانهای محله را به گونه ای طراحی کردند که دید مسجد از بیرون از محله دیده شود.
وی عنوان کرد: یکی از مبحثهای مهم در بحث معماری اسلامی که به وضوح میتوان آن را در مسجد حاجکربعلی دید، بحث سازه و استخوان بندی بناهاست که در معماری ایرانی به آن نیارش میگویند که در واقع برای استخوان بندی آجر و خشت از مصالح بومی استفاده میکنند که این مصالح با اقلیم آن منطقه یکسان و همخوانی دارد.
کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی با اشاره به اینکه مصالح این مسجد همگی در همدان تولید شدند و ترکیبی از کلاف چوبی و خشت خام و آجر پخته هستند، ادامه داد: از طرفی هم از مصالح بومی منطقه استفاده میشود؛ از لحاظ فرهنگی نیز بنابر تأکید قرآن کریم از اسراف جلوگیری میشود زیرا اسراف موجب بالا رفتن هزینهها میشود به همین دلیل در دوران قاجار استادکارها از مصالح بومی برای ساخت بناها استفاده میکردند.
بهادر بیان کرد: یکی از ویژگیهایی که این مسجد را با دیگر مساجد متمایز کرده «مسجد_مدرسه» بودن آن است، قسمتی که در حال حاضر محل زندگی خادم مسجد است و حجرههای کناری آن تا اوایل دوره پهلوی اول قبل از ساخت حوزه علمیه «آیتالله دامغانی» محل تحصیل طلاب بوده ولی بعد از ساخت حوزه قطب تحصیلی مسجد کمرنگ میشود.
وی افزود: از کاربری خیلی جالب این مسجد در بحث غسل، تدفین و امانت گذاشتن اموات بوده، ممکن بود کسی وصیت کند که در مکان خاصی مثل قم، مشهد یا عتبات عالیات دفن شود چون بعد مسافت زیاد و البته جنازه نیز سنگین بوده، جسد میّت را در مسجد امانت میگذاشتند و زمانی که جسد تقریبا از بین میرفته استخوانهای آن را به محل میبردند و دفن میکردند و در بحث تغسیل شاید به علت نزدیکی به قنات و گورستان همدان ترجیح میدادند این اعمال در این مسجد انجام شود.
کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی اظهار کرد: کاربریهای مختلف مسجد نشان میدهد که دین مانند ادیان دیگر تک بعدی نیست، مثلا در آئین مسیحی کلیسا فقط محل عبادت است و در مذهبی مانند کاتولیک فقط در روز یکشنبه کلیسا میروند و تنها آنجا محل عبادت ذکر و دعا است.
مسجد حاجکربعلی فرهنگ عامه شهر را پوشش میدهد
بهادر خاطر نشان کرد: این مسجد خاطرههای جمعی شهر را میسازد و فرهنگ عامه شهر را پوشش میدهد، مساجد محلات مهمترین فاکتور شکل گیری محلات بودند که در معماری غرب کشور خیلی زیاد شاهد این مسئله هستیم.
مسجد حاجکربعلی از هر لحاظ الگوهای خود را حفظ کرده است
وی افزود: در گذشته در همدان همه محلات همه مساجد داشتند ولی در حال حاضر همه اکثر مسجدهای قدیمی تخریب شدهاند، مسجد جدیدتر ساخته شده و به ندرت محلاتی داریم که مسجد قدیمی آن باقیمانده باشد اما مسجد حاجکربعلی از هر لحاظ و ظواهر همچنان الگوهای خود را حفظ کرده است.
کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی با بیان اینکه رطوبت قنات در همه فضاها دیده میشود و بحث اساسی عایق بودن بام و دیوارها است، ابراز کرد: بحث مرمت این مسجد خیلی خوب انجام شده و در سالهای گذشته مسجد خیلی آسیب دیده و در چند فاز مرمت شدهاند.
بهادر اضافه کرد: باید برای مسجد حاجکربعلی حریم مصوّبی در نظر گرفته شود و همین مسئله موجب میشود مسائلی چون ارزش کاربردی، ارزش زیبا شناختی و فرهنگی تحتالشعاع اتفاقات بیرونی قرار گیرد، به همین دلیل تعریف حریم و اجرایی آن بسیار لازم است.
تدوین حریم مصوّب ضمانت اجرایی حفظ مسجد
وی تأکید کرد: این حریم مصوّب ضمانت اجرایی است تا بنا در طول زمان و تاریخ حفظ شود و با قانونگذاری صحیح میتوانیم این بنا را به نسلهای بعد انتقال دهیم.
کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی ابراز کرد: یکی از مسائل مهم برای حفظ مسجد، کنترل سواره است؛ این مسجد تقریبا سر سه راهی قرار گرفته و حرکت ماشین به خصوص ماشینهای سنگین برای پیکره این مسجد خطرناک است، بناهای قدیمی مانند انسان مسن هستند و الزمات خاصی دارند، هر رفت و آمد وسایل نقلیه در نزدکی آن باید کنترل شود، این مسئله خیلی مهم است.
عدم تبلیغ مسجد اساسیترین مسئله آن است
بهادر اظهار کرد: در تمام ارگانها حتی سازمانهای متولی در راهنماهای گردشگری خود برای معرفی همدان از نهاد امامزاده عبدالله(ع) و مساجد جامع را به عنوان نهادهای قدیمی مذهبی استان استفاده میکنند، به نظرم این عدم تبلیغ مسجد اساسیترین و بدترین موضوع است.
وی ادامه داد: استان همدان تقریبا 52 محله داشته که همه آنها مسجد داشتند و در حال حاضر هنوز 24 مساجد باقیمانده است که میتوانند به عنوان مؤلفه گردشکری تاریخی_مذهبی معرفی شوند ولی متولیان تنها تأکید بر بناهای خاصی دارند بنابراین باید تأکید بهتری روی مساجد شود.
کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی بیان کرد: یکی از مشکلات این حوزه چند متولی بودن آن و نداشتن متولی واحد ندارد، این متعدد بودن نهادها موجب میشود هر یک از وظیفهای که بر عهده دارند، شانه خالی کنند، وضعیت به گونهای است که وقتی محلهها را در بین چند سازمان قرار میدهند، هیچ کدام آن را قبول نمیکنند.
بهادر ابراز کرد: همه ارگانها باید بر اینگونه بناها تمرکز خاص و بیشتری بگذارند زیرا میتوانند از لحاظ عبادی، مذهبی و هویتی تاثیر زیادی بر حفظ وجه مذهبی همدان بگذارند و نقش قوی را ایفا کنند.
احیای نقش مسجد موجب حل بحرانهای فرهنگی میشود
وی افزود: اگر این مساجد و بناهای مذهبی احیاء و مرمت شود، مردم ترغیب شوند از مساجد همان محلات استفاده کنند و در بحران فرهنگی که در حال حاضر گرفتار آن هستیم، این بناها میتوانند خیلی کمک کنند، باید از لحاظ فرهنگی و کاربردی رسیدگی بیشتری به این اماکن صورت بگیرد.
کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی خاطرنشان کرد: خیلی بیشتر از این تعداد در همدان مسجد داشتیم که قدمت 300 ساله داشتند که در عکسهای هوایی میتوان متوجه این مسئله شد، متأسفانه بعد از مداخلت مدرن تعدادی زیادی از این بناها از بین رفتهاند، در سال 1335 که اولین عکسها از بافت ایران را میگیرند، تعداد مساجد خیلی بیشتر نشان داده شده است.
