امام مجتبی(ع) تجلی اخلاق والا
گروه معارف: در گفتگو تفضیلی ذیل، سعی شده با تشریح مراتب اخلاق و بیان فضیلت و اهمیت مکارم اخلاقی، به برخی از مصادیق رفتارهای والا در سیره و سخن حضرت امام حسن(ع) پرداخته شود.
وی توضیح داد: در نظر بگیرید یکی بر اساس عدالت که از فضایل اخلاقی است بخواهد با شما رفتار کند؛ براساس اصل عدالت، مقابله به مثل همان چیزی است که یک انسان عادل باید انجام دهد پس همان طوری که پاداش و جزای احسان چیزی جز احسان نیست: قرآن میفرماید:«هلجزاء الاحسان الا الاحسان؛ جزای بدی نیز بدی خواهد بود.» (رحمن/ 60) سزای بدی نیز همان است و در آیه 194 سوره بقره میفرماید: فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم؛ پس هر کس بر شما تعدی کرد، همانگونه که بر شما تعدی کرده، بر او تعدی کنید.
حجتالاسلام افلاکیان تشریح کرد: بنابراین هر کسی بر اساس اصل عدالت باید مقابله به مثل را بپذیرد، حالا چه خوب یا بد؛ بنابراین اگر برای خودت چیزی را میپسندی باید برای دیگری نیز همان را بپسندی تا در مقابل به آن برسی و اگر از چیزی بدت میآید آن بدی را در حق دیگران انجام ندهد، تا خود به آن دچار نشود.
وی با بیان اینکه این مرتبه کف اخلاق است، مرتبه دوم اخلاق، مرتبه احسان است، افزود: به این معنا که اگر کسی به شما بدی کرد از او درگذرید و بر اساس عدالت، مقابله به مثل نکنید که از مصادیق احسان این سخن خداوند است که میفرماید: «فمن عفی له من اخیه شیء فاتباع بالمعروف و اداء الیه باحسان؛ و هر کس که از جانب برادرش چیزی از حق خودش به او گذشت شود، پس باید به طور پسندیده پیروی کند و با رعایت احسان، حق را ادا نماید.» (بقره، آیه 178)
وی با تأکید بر اینکه برخی رفتارهای اخلاقی که در مرتبه سوم اخلاق جای میگیرد به عنوان مکارم اخلاقی شناخته میشود، عنوان کرد: مرتبه سوم که همان مرتبه اکرام است، نه تنها احسان و گذشت از خطا و اشتباه دارد و پوزش و عذر و بهانهاش را میپذیرد، بلکه بیآنکه منت گذارد و اذیتی کند و حقی بر او ثابت باشد، به او نیکی کرده و کمک و احسانی میکند که شایستهاش نیست که خداوند درباره این مرتبه اخلاقی میفرماید: «والذین لا یشهدون الزور و اذا مروا باللغو مروا کراما؛ و کسانیاند که گواهی دروغ نمیدهند و چون بر لغو بگذرند با بزرگواری میگذرند.» (فرقان، آیه 72)
معاون نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه علوم پزشکی همدان خاطرنشان کرد: مکارم اخلاقی سطح عالی رفتار اخلاقی است که انسان نسبت به دیگران انجام میدهد؛ بسیاری از اموری که در قالب معروف و پسندیدههای اخلاقی و عرفی و شرعی مطرح شده در قالب مکارم اخلاقی میتواند دستهبندی شود یعنی اموری که در قالب آداب پسندیده اجتماعی در جوامع مطرح است و هر کسی از عهده آن به سادگی برنمیآید.
پیروان اهل بیت(ع) در راستای اکرام عمل میکنند
وی بیان کرد: انسان مسلمان نه تنها در مقابل کارهای بد، فراتر از عدالت و احسان عمل میکند، بلکه براساس اکرام عمل میکند، امام حسنمجتبی(ع) اینگونه عمل میکرد و انتظار اهلبیت(ع) از پیروان خود آن است که فراتر از بایستهها به شایستهها عمل کنند تا اینگونه نشان دهند که گام در گام پیشوایان مینهند و فراتر از محبان و دوستان عمل میکنند.
وی بااشاره به حدیث امام حسن مجتبی(ع) درباره تفاوت شیعه و محب، ادامه داد: مردی رو به امام حسن(ع) کرد و سپس گفت: «ای پسر رسول خدا من شیعه شما هستم.» امام فرمود: «ای بنده خدا، اگر در انجام واجبات و خودداری از محرمات (گناهان) پیرو ما هستی و تبعیت میکنی که راست میگویی و چنانچه اینگونه نیستی، با این ادعای دروغ، بر گناهان خود افزودی؛ زیرا شیعه و پیرو ما از مقام والا و بلندی برخوردار است و تو اهل آن نیستی، مگو که من شیعه تو هستم، بلکه بگو من از دوستان و هواداران و نیز از بدخواهان دشمنان شمایم، در این صورت تو در خیر و نیکی بسر میبری و در مسیر خیرخواهی قرار داری.»
مصادیق مکارم اخلاق از نظر امام حسن(ع) تأمل برانگیز است
وی با تأکید بر اینکه شناخت مکارم اخلاق کمک میکند تا انسان در این مسیر اخلاقی گام بردارد و بر انجام آن اهتمام ورزیده و فضایل را در خود نهادینه کند، گفت: باید توجه کرد که ممکن است در آغاز کار انسان در مرحله حالی به حالی باشد ولی در فرآیندی تبدیل به ملکه، ذات آدمی میشود و به آن عادت میکند تا جایی که مقوم ذات او شده و دیگر نمیتواند آن را ترک کند، چراکه لازم ذات او شده است.
حجتالاسلام افلاکیان با بیان اینکه در آیات و روایات مصادیق مکارم اخلاقی بیان شده است؛ ابراز کرد: امام حسن مجتبی(ع) نیز در روایتی به ده فضیلت از مکارم اخلاقی اشاره میکند ومیفرماید: مکارم اخلاق ده چیز است: 1- راستگویی؛ 2- نومیدی راستین از غیر خدا؛ 3- بخشش به نیازمندان؛ 4- خوش خلقی؛ 5- پاداش در برابر خدمات دیگران؛ 6- پیوند و رفت و آمد با خویشاوندان؛ 7- حمایت از همسایه؛ 8- توجه به حقوق دوستان؛ 9- مهماننوازی؛ 10- و مهمترین اینها شرم و حیاء است.
وی افزود: البته انسان باید در برخی از مسائل گامهای نخست را بردارد تا شرایط برای انجام برخی از این مکارم دهگانه فراهم آید؛ به عنوان مثال انسان باید نخست دوست خوبی را انتخاب کند و معیارهای انتخاب دوست سالم و مفید را مراعات نماید تا بتواند بر اساس مکارم اخلاقی حقوق وی را ادا کند؛ به عنوان نمونه حضرت امام حسنمجتبی(ع) در بیان معیار دوست خوب شرایطی را بیان میکند که اگر اینها رعایت شود، آن هنگام مراعات مکارم اخلاقی و حقوق دوستی نیز آسان خواهد شد.
وی اذعان کرد: مردی از آن حضرت خواست که دوست و همنشین وی باشد، امام سه شرط را برایش مطرح کرد:« اول آنکه از من ستایش و تعریف نکنی؛ زیرا من نسبت به خودم از تو آگاهترم. 2- مرا دروغگو ندانی؛ زیرا دروغگو رأی و عقیده درستی ندارد. 3- مبادا در برابر من از کسی غیبت کنی»چون آن مرد شرایط دوستی با آن حضرت را دشوار دید، گفت: اجازه میدهی تا من از این امر منصرف شوم. حضرت(ع) فرمود: بله اگر خواستی.
وی ادامه داد: امام مجتبی(ع) به یکی از فرزندانش درباره نحوه انتخاب دوست و مراعات حقوق دوست فرموده است: «پسرم؛ با هیچ کس پیمان دوستی مبند مگر اینکه بدانی از کجا میآید و به کجا میرود؛ یعنی خصوصیات اخلاقی و خانوادگیاش را بدست آور، و چون دقیق بررسی کردی و او را انسانی شایسته یافتی، بر پایه گذشت و اغماض و برادری در سختیها و لغزشها با او رفتار کن و دوستیات را استمرار بخش.»
حجتالاسلام افلاکیان عنوان کرد: اگر انسان به حقوق دیگران به ویژه دوستان خویش براساس مکارم اخلاقی توجه پیدا کند، از آثار و برکات این دوستی در دنیا و آخرت با عنایت الهی بهرهمند خواهد شد. امام مجتبی(ع) در اینباره فرموده است: «والاترین مقام در نزد خداوند آن کسی است که آشنا به حقوق مردم باشد و سعی در ادای آن کند و کسی که در برابر برادران دینیاش تواضع داشته باشد، خداوند او را از راستگویان و شیعیان علیبنابیطالب(ع) محسوب خواهد کرد.»البته امام در این روایت به خوبی نشان میدهد که اهتمام به حقوق دوستان و انجام خدمات و کمکرسانی در حدی فراتر از انتظار میتواند موجب چنین بهرهمندی از الطاف الهی شود.
وی گفت: از نظر امام(ع) شیعه و محبی عزتمند تر از دیگران است که هر کاری در حق برادر ایمانی خویش انجام دهد را کم بداند، در عوض ذلت کافر و دشمن در نزد آن حضرت(ع) چنان است که کوچکترین میل و تمایل و محبت به آنان را از مصادیق اسراف میداند و میفرماید:«اگر همه دنیا را تبدیل به یک لقمه غذا کنم و به انسانی که خدا را از روی خلوص عبادت میکند بخورانم، درباره او کوتاهی کرده و خودم را مقصر میدانم و چنانچه فرد کافری را گرسنگی دهم تا با آن اندازه که جانش از شدت گرسنگی و تشنگی به لب برسد، آنگاه مقدار کمی آب به او بدهم، خود را نسبت به او اسرافکار میپندارم.»
وی اظهار کرد: از دیگر مصادیق مکارم اخلاقی آن است که انسان هرگز نیازمند را دست خالی برنگرداند. در روایت است: گروهی در محضر اماممجتبی(ع) بودند، از حضرت سوال کردند: «چگونه است که شما هرگز سائل و نیازمندی را ناامید برنمیگردانید، گرچه سوار بر اشتر، در حالت رفتن باشید؟ «فرمود: من هم به درگاه خداوند محتاج و سائلم و میخواهم که خداوند مرا محروم نگرداند و شرم دارم که با چنین امیدواری، سائلان را ناامید کنم، خدایی که نعمتهایش را بر من ارزانی داشته، میخواهد که من هم به مردم کمک کنم و میترسم که اگر بخشش خود را از مردم دریغ دارم، خداوند هم به من عنایتش را دریغ دارد.
وی تأکید کرد: در همین راستا میتوان اینگونه نیکی کردن را نیز از مصادیق مکارم اخلاقی دانست که مورد پسند همگان است؛ انس بن مالک میگوید: یکی از کنیزان اماممجتبی(ع) دسته گلی را به آن حضرت هدیه کرد. حضرت در پاسخ به او فرمود: تو را در راه خدا آزاد کردم. پس از این پاسخ زیبا، بعضی گفتند: در برابر یک دسته گل آزادی او، یعنی چه؟! حضرت فرمود: خداوند اینگونه ما را تربیت کرده است؛ زیرا فرموده: آنگاه که جهت احترام به شما، هدیهای دادند و یا تهنیتی فرستادند، شما با وضع بهتری پاسخگوی تحیت آنان باشید و سپس فرمود: برتر از هدیه او، آزادیاش بود.
امامحسن(ع) تجلیگاه مکارم اخلاق است
وی با تأکید بر اینکه امام حسن (ع) مصداق بارز مکارم اخلاقی بود و در سیره آن حضرت نمونههای زیادی به چشم میخورد که داستان مرد شامی از معروفترین آنهاست، افزود: در روایت است: مردی شامی امامحسن(ع) را دید در حالی که آن حضرت سوار بر مرکب بود. مقابل آن حضرت ایستاد و شروع به ناسزا گفتن کرد. حضرت، با سکوت، پاسخ او را نداد. وقتی آن مردم مسافر دشنامگویی را به پایان برد، حضرت به او سلام کرد و لبخندی بر لب آورد و چنین سخن آغاز کرد: ای پیرمرد! به گمانم غریبی! گویا دچار اشتباهی شدهای! اکنون اگر از ما رضایت و حلالیت بطلبی تو را عفو خواهیم کرد، اگر چیزی بخواهی عطایت میکنیم؛ اگر طالب رشد و هدایت باشی ارشادت میکنیم؛ اگر مرکبی بخواهی آن را به تو میبخشیم؛ اگر گرسنه هستی غذایت میدهیم؛ اگر برهنه باشی تو را میپوشانیم؛ اگر حاجتمندی، حاجتت را روا میسازیم؛ اگر از وطن رانده شده باشی پناهت میدهیم؛ اگر نیازی داشته باشی نیازت را برآورده میسازیم؛ اکنون بهتر است وسایلت را به خانه ما بیاوری و تا پایان سفرت با ما زندگی کنی، زیرا منزل ما وسیع است و اسباب رفاه و آسایش در آن فراهم میباشد...
وی ادامه داد: وقتی آن مرد شامی جملات مهرآمیز امام(ع) را شنید شروع به گریستن کرد و گفت: شهادت میدهم تو خلیفه خدا بر زمین هستی و حقیقتا خداوند بهتر میداند رسالت خود را در کدام خاندان قرار دهد. پیش از این تو و پدرت مبغوضترین خلق خدا در نزد من بودید اما از این پس کسی را بیشتر از شما دوست نمیدارم. آن مرد اسباب و وسایل خویش را به منزل امام برد و تا زمانی که در مدینه بود مهمان آن حضرت بود و از معتقدین به محبت این خاندان شد.
وی خاطرنشان کرد: آنچه بیان شد تنها گوشهای از سنت و سیره آن حضرت(ع) در تبیین فلسفه و حکمت بعثت و توصیه علمی و عملی به مکارم اخلاقی است. باشد که آن را در سبک زندگی قرآنی و اسلامی خویش به کار گیریم و به عنوان اهل کرامت شناخته شویم.
