روششناختی مبانی علوم قرآن در کتب تاریخی
گروه معارف: محورهایی که علوم قرآن به آن میپردازد محدودیت خاصی ندارد و بلکه در طول تاریخ ابعاد آن متفاوت شده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، یک محقق و پژوهشگر حوزه علمیه اصفهان در یادداشتی نوشته است «فعالیتهایی که در ارتباط با قرآن انجام میشود به چند صورت قابل تقسیم است و دانشمندان اسلامی هم تقسیمات زیادی انجام دادهاند که هرکدام مبتنی بر حیثیت و مبنایی است.
یکی از این تقسیمات از نظر محتوایی است که به علوم قرآن و تفسیر و تبیین قرآن مربوط است. ولکن ما ترجیح میدهیم در اینجا بصورت محوری و موضوعی مباحث خود را بیاوریم.
اولین محور از مباحث قرآن که در اینجا میآوریم؛ علوم قرآن است.
علوم قرآن به معارف و مباحثی میپردازد که بیشتر مربوط به خارج از متن قرآن است. هرچند در بعضی از موضوعات به متن قرآن نیز پرداخته میشود. مثل اینکه وحی چیست؟
محورهایی که علوم قرآن به آن میپردازد محدودیت خاصی ندارد و بلکه درطول تاریخ ابعاد آن متفاوت گردیده است.
فهرست موضوعات و یا علومی که این علم به آن می پردازد از دیدگاه دانشمندان اسلامی متفاوت است. جلال الدین سیوطی در کتاب خود 80 عنوان آورده و بعضی کمتر و یا بیشتر اشاره کردهاند.
درباره تاریخ پیدایش این علم به قرنهای متفاوتی اشاره شده است، ولی حقیقت این است که بعضی از موضوعات آن در همان قرون اولیه اسلام شکل گرفته، هرچند به عنوان علوم قرآن مطرح نبوده است. موضوعی مثل قرائات و قراء از مباحث مهمی بوده که در صدر اسلام و بعد از آن بهشدت در میان مسلمین و دانشمندان اسلامی مطرح بوده است.
تاریخ علوم اسلامی را که بررسی میکنیم، مشاهده میکنیم هر علمی دارای سرنوشتی است. در یک مرحله متولد میشود و بعد رشد و نمو و شاخ و برگ پیدا میکند و در دورانی اوج و فرود دارد و اگر دچار مرگ شود دیگر باید فقط آن را در تاریخ علوم مشاهده کرد.
علوم قرآنى نيز همچون ساير علوم داراى متون و منابع بسيار و دانشمندان بنام بىشمارى مىباشد. ذكر آنها و يا مرورى بر آنها در اينجا ملالآور خواهد بود. به ناچار به برخى از دانشمندان و آثار مهم علوم قرآنى آنان اشاره مىشود.
متشابهات القرآن؛ ابوالحسن على بن حمزه كسائى (189 ق)، الناسخ و المنسوخ فى القرآن و فضائل القرآن؛ ابو عبيد قاسمبن سلام هروى (224 ه ق)، كتاب المصاحف؛ ابو بكر بن ابى داود سجستانى (238 ه ق)، فضائل القرآن؛ ابو عبد الله محمد بن ضريس (294 ه ق) كتاب الناسخ و المنسوخ فى القرآن؛ محمد صفار (238 ه ق) الحجة فى القراءات؛ ابن خالويه (370 ه ق) الحجة للقراء السبعة؛ ابو الحسن فارسى (377 ق) اعجاز القرآن و الانتصار للقرآن، ابو بكر محمد بن طيب باقلانى (403 ق)، تلخيص البيان فى مجازات القرآن؛ سيد رضى (406 ق)، تنزيه القرآن عن المطاعن و متشابه القرآن؛ عبد الجبار همدانى (415 ق)، الايات الناسخه و المنسوخه و الموضح عن جهة اعجاز القرآن؛ سيد مرتضى (436 ق)، التحديد فى الاتقان و التجويد؛ الفرق بين الضاد و الظاء فى كتاب الله؛ المحكم فى نقط المصاحف؛ المقنع فى رسم مصاحف الامصار؛ المتكفى فى الوقف و الابتداء؛ جامع البيان فى القراءات السبع و التيسير فى القراءات السبع؛ ابو عمرو عثمان بن سعيد دانى (444 ق)، نواسخ القرآن و فنون الافنان فى عجائب علوم القرآن، ابو الفرج جوزى (597 ق)، جمال القراء و كمال الاقراء؛ على بن محمد سخاوى (643 ق)، المرشد الوجيز الى علوم تتعلق بالكتاب العزيز؛ ابو شامه مقدسى (665 ق)، البرهان فى علوم القرآن، محمد بن عبد الله زركشى (794 ق) التمهيد فى علم التجويد؛ النشر فى القراءات العشر و شرح طيبة النشر فى القراءات؛ ابو الخير محمد بن محمد جزرى (833 ق) فضائل القرآن؛ ابن حجر عسقلانى (852 ق)، التيسير فى قواعد علم التفسير؛ محيى الدين محمد كافيجى (879 ق)، مواقع العلوم من مواقع النجوم؛ جلال الدين بلقينى (م 824ق)، طبقات المفسرين؛ اعجاز القرآن؛ الاتقان فى علوم القرآن؛ التحبير فى علم التفسير؛ ترتيب سور القرآن؛ و معترك الاقران فى اعجاز القرآن؛ جلال الدين سيوطى (911 ق)، علوم القرآن؛ سيد محمد باقر حكيم، البيان فى تفسير القرآن؛ سيد ابو القاسم خويى، مدخل التفسير؛ محمد فاضل لنكرانى، تاريخ و علوم قرآنى، بحوث فى تاريخ القرآن و علومه؛ سيد ابوالفضل مير محمدى، تاريخ قرآن؛ محمود راميار، پژوهشى در تاريخ قرآن؛ سيد محمد باقر حجتى، مناهل العرفان فى علوم القرآن؛ محمد عبد العظيم زرقانى، مباحث فى علوم القرآن؛ صبحى صالح، التمهيد فى علوم القرآن؛ التفسير و المفسرون و ترجمه آن؛ صيانة القرآن عن التحريف و ترجمه آن، شبهات و رودود؛ علوم قرآنى و تاريخ القرآن؛ محمد هادى معرفت.
یکی ازکتابهای خوبی که در علوم قرآن در قرن نهم نوشته شده است و میتوان گفت از مهمترین و جامعترین کتابها در این علم است، کتاب «الاتقان فی علوم القرآن » در دو جلد، نوشته «جلال الدین ابوالفضل عبدالرحمن بن ابی بکر سیوطی» ( 849-911 ق) قرآن پژوه، حدیثشناس و فرهنگنگار معروف که به تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم، منتشر شده است.
سیوطی اهل سیوط یا اسیوط مصر بود، ولی اجدادش ایرانی بودند. زندگینامه نویسان از او با عناوین و القابی چون امام و حافظ یاد کردهاند. علاوه بر آنکه حافظ قرآن بود، احادیث بسیاری (در حدود صد هزار) از حفظ داشته و سه اثر در علم حدیث و آثا ر متعدد و معتبری در حوزه قرآنپژوهی تالیف کرده است.
در تالیف «الاتقان فی علون القرآن» از نخستین و مهمترین آثار این عالم استفاده شده است. من جمله از «البرهان فی علوم القرآن» اثر علی بن ابراهیم بن سعید مشهور به حوفی در سی مجلد، «فنونالافنان فی علوم القرآن»، «المجتبی فی علوم تتعلق بالقرآن» از ابن جوزی، «جمالالقراء» از علم الدین سخاوی، «المرشد الوجیز» از ابوشامه، «مواقع العلوم من مواقع» از جلالالدین بلقینی و سرانجام «البرهان فی علومالقرآن» اثر بدرالدین زرکشی که اصلیترین منبع تالیف الاتقان است.
بعضی از مباحث یا فصول هشتاد گانه الاتقان که هر یک از آنها «نوع» نام دارد، به شرح زیر است: شناخت آیات مکی و مدنی، شناخت آیات حضری و سفری، نخستین قسمتی که از قرآن نازل شد؛ شناخت آخرین آیه، شان نزول، جمع و تدوین قرآن، آداب تلاوت قرآن، آنچه در قرآن به غیر لغت عرب است، شناخت ادواتی که مفسر به آنها نیاز دارد(بحث زبانی- ادبی و بلاغی) در شناخت اعراب قرآن، قواعد مهمی که مفسر به شناخت آنها نیازمند است، شناخت محکم و متشابه، عام و خاص؛ مقدم و مؤخر، مجمل و مبین، مطلق و مقید، مفهوم و منطوق، حقیقت و مجاز، تشبیه و استعارههای قرآنی، فواصل آیات، در سرآغاز سورهها (و بحث درباره حروف مقطعه یا فواتح سور)، مناسبت آیات و سورهها، در اعجاز قرآن، امثال قرآن، سوگندهای قرآن، جدل قرآن، مبهمات آیات، فضایل آیات، بیان فاضل و افضل قرآن، (بحث درباره اینکه آیا قرآن غث و سمین بمعنی انتخاب و خوب وبد دارد یا نه؟)، در رسم الخط و آداب نوشتن آن، در شناخت تفسیر و تاویل و چگونگی نیاز به آن، شناخت مشروط و مفسر و آداب تفسیر، طبقات مفسرین(زندگینامه دورهای مفسران.
این کتاب از نخستین کتابهایی است که در قرن گذشته چاپ شده است، در کلکته سال 1271 ه و در مصر سال1278 ه و در چاپخانه کاستلیه سال 1279 ه و چاپخانه عثمان عبد الرزاق سال 1306 ه و در المطبعۀ المیمنیه سال 1317 ه و درالمطبعۀ الازهریه سال 1318 ه و ... چاپ شده و سپس پیوسته بهچاپ رسیده است. صحیحترین چاپها چاپ کاستلیه است، امتیازش این است که تصحیحات و پاورقیهایی از شیخ نصر الهورینی در دوازده صفحه به آن ضمیمه شده است.
از الاتقان سه ترجمه فارسی در دست است: یکی گویا متعلق به عصر قاجار نسخهاش در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران محفوظ است. دومی با عنوان «دایرة المعارف قرآن» ترجمه محمد جعفر اسلامی؛ و سومی در دو جلد ترجمه سید مهدی حائری قزوینی است.
در بسیاری از موضوعات علوم قرآن کتابهای مستقلی نوشته شده است که نیاز به کتابشناسی گسترده و جامع دارد.
یادداشت از حجتالاسلام رسول ملکیان
