معرفی تحقیقات و کتاب‌های علوم قرآن

دومین منبع توسط پژوهشکده مدیریت اطلاعات و مدارک اسلامی  می‌باشد که حاصل تجربــه 20  سال تلاش مستمــر دفتر تبلیغــات اسلامی در عرصــه‏ اطلاع‌رسانی دینـی است. این پژوهشکده در زمینه مدیریت و سازماندهی موضوعی اطلاعات و منابع اسلامی و طبقه‌بندی اصولی و اساسی آنها، بر مبنای استانداردهای علمی و پیشرفته روز، فعالیت خود را آغاز کرد و با توجه به ظرفیت‌های موجود، دستاوردهای چشمگیری در زمینه مدیریت اطلاعات اسلامی داشته است.

این پژوهشکده تولیدات مختلفی داشته است که یکی از آنها (اصطلاح نامه علوم قرآنى) است. این پژوهش به‌همت گروه پژوهشى‏ علوم قرآنى ‏در سال1373 و با همکارى اساتید مشاور آغاز شد و در سال ‏ 1376 به پایان رسید، که در یک‏ جلد با 468 صفحه و4151 اصطلاح به چاپ رسید. مجموعه فوق، با مراجعه به بیش از 300 منبع ‏علوم ‏قرآنى ‏استخراج و به ‏سه ‏بخش الفبایى، نظام یافته و ترسیمى تنظیم شده است.

در بخش الفبایى، هر یک از اصطلاحات در حوزه علوم قرآنى معیّن شده، و روابط معنایى آن با باقى اصطلاحات مشخص شده است.در بخش نظام یافته نماى اصطلاحات علوم قرآنى از عام‏ترین اصطلاح به همراه مترادف‏ها، اخص‏ها و وابسته‏ها تا خاص‏ترین آن تنظیم یافته است، به نوعى که مى‏توان مجموعه اصطلاحات علوم قرآنى را به صورت رده بندى شده با همه اطلاعات فرعى در این بخش ملاحظه کرد.

بخش ترسیمى، دست رسى به رده‏هاى اعم و اخص را به صورت منظم و رده بندى شده ممکن کرده که حوزه فعالیت این اثر، علوم قرآنى است و شامل معارف قرآنى نمى‏شود.

در اصطلاحنامه علوم قرآن، رؤوس ساختار موضوعی حوزه علوم قرآن بر پایه نیاز به شناخت و درک قرآن در موارد ذیل به‌این شرح آمده است: 

اسامی و صفات قرآن؛  اسلوب قرآن؛ اعجاز قرآن؛ تاریخ قرآن؛ ترجمه و مترجمان قرآن؛ تفسیر و مفسران؛ تقسیمات قرآن؛ خصایص قرآن؛  دلالت الفاظ قرآن؛ فضایل قرآن؛ قرائت و تجوید قرآن؛ قرائات و قرّاء؛ وحی الهی.

 البته به نظرمی‌رسد این تقسیم بندی زیبا وعلمی نمی‌باشد و اگر همان 4151 اصطلاح براساس نظام الفبائی ملاک علوم قرآن قرارگیرد کافی بود . زیرا مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی  نور که براساس کتاب‌ها سازماندهی  وتقسیم بندی کرده بود بیشترپذیرفتنی است و اینکه ما  بخواهیم تقسیم بندی جدیدی ارائه بدهیم مجبوریم به یک حیثیت توجه کنیم. البته اصل توجه به اصطلاح واصطلاح سازی از توجهات خوب و ویژه‌ای است که این پژوهشکده اسلامی به آن پرداخته است. چون اصطلاحات در هر علمی مهم است و در واقع فهم هرعلمی به فهم آن اصطلاحات بستگی دارد. علمی خوب رشد می‌کند که دانشمندان آن علم اصطلاحات آن راخوب و درسطوح مختلف تعریف و تبیین کرده باشند. این پژوهشکده توضیحات مفصلی درباره روش کارخود ارائه کرده  که خواندنی است.

محمّدعلى رضايى كرمانى برای اصطلاحنامه علوم قرآنی  امتیازاتی بشرح زیر آورده است:

نخستين اصطلاح نامه علوم قرآنى در حوزه فرهنگى عرب زبانان و فارسى زبانان است.

استخوان بندى علوم قرآنى را به نمايش مى‌گذارد.

رابطه اصطلاحات مترادف، اعم، اخص و وابسته را با يكديگر تبيين مى‌كند.

مفاهيم علوم قرآنى را ـ كه نهفته در پشت اصطلاحات است ـ به ذهن خواننده انتقال مى‌دهد.

نويسندگان مقالات و كتاب‌هاى علوم قرآنى را يارى رسانده، در پژوهش‌هاى گسترده علوم قرآنى و تدوين پايان نامه‌ها سودمند و كارساز است.

در تدوين دايرةالمعارف علوم قرآنى، و يافتن مدخل‌هاى مناسب، كارساز و همراه است.

مدرّسان علوم قرآنى را در طرح بحث‌هاى گوناگون يارى مى‌رساند.

راه را براى نمايه سازان متون علوم قرآنى (و ديگر متون داراى بحث‌هاى علوم قرآنى) هموار مى كند.

اگر این منبع را با منبع مرکز تحقیقات علوم اسلامی نور مقایسه کنیم متوجه تنوع تقسیم بندی علوم قرآن می‌شویم.

راه رشد علوم قرآن این است که خود را محصور در تقسیم بندی‌ها نکنیم، بلکه برای هرمسئله و یا اصطلاح و موضوعی کتاب تحقیقی تالیف شود.

به هرحال در زمان ما انتشاراین اثر از کارهای پژوهشی مهم در علوم قرآن است که باید مورد توجه تمام کسانی که درحوزه قرآن فعالیت می‌کنند قرارگیرد.

پژوهشکده مدیریت اطلاعات و مدارک اسلامی به منظور استفاده از ابزار های نوین اطلاع رسانی در اشاعه و ترویج طبقه‌بندی اطلاعات بر اساس اصطلاح‌نامه (Thesaurus) علوم اسلامی، در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۸۹ برای نخستین بار «ویکی (Wiki) علوم اسلامی» را به عنوان یک پایگاه سازماندهی دانش اسلامی، در سایت Islamicdoc.org راه‌اندازی کرد و همین‌طور می‌توان به آدرس :( http://wiki.isca.ac.ir/wiki/index.php) مراجعه شود.