3 نقطه ضعف انسانها در کلام امیر
گروه اجتماعی: امام علی(ع) سه نقطه ضعف انسانها مخصوصاً زمامداران را شامل خودپسندی، اعتماد بر خصوصیات و کارهایی که باعث خودبینی میشود و علاقه به تعریف و تمجید مردم برشمرده و معتقد است امتیازخواهی حاکمان و اطرافیان و حامیان آنها یکی از آفات مهم حکومتهاست.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، امام علی(ع) در نامه 53 خود در نهجالبلاغه هشدارهای حکومتی را مطرح کرده و فرموده است: «از ریختن خون به ناحق برحذر باش؛ زیرا هیچ چیزی بیشتر از ریختن خون به ناحق، عذابآورتر و سنگینکننده مجازات و سزاوارتر برای از دست دادن نعمت و به سر رسیدن عمر و دولت نیست.
از خودبینی و اعتماد به چیزی که سبب خودبینی تو میشود و از علاقه به ستایش و تعریف مردم برحذر باش؛ چون این حالات از بهترین فرصتهای شیطان است برای اینکه اعمال خوب نیکوکاران را از بین ببرد.و برحذر باش از منت گذاشتن بر مردم بهسبب احسان به آنها و زیادهنمایی کاری که انجام دادهای و اینکه به آنها وعده بدهی و خلف وعده کنی چون منت گذاشتن احسان را باطل میکند و زیادهنمایی، نور حق را از بین میبرد و خُلف وعده باعث خشم خدا و مردم میشود کمااینکه خدای متعال میفرماید: «نزد خدا بسیار موجب خشم است که بگویید چیزی را که عمل نمیکنید».
بپرهیز از عجله در امور، پیش از وقت آنها و از سهلانگاری و تنبلی هنگام آماده بودن امکان آنها و از اصرار بر آنها، وقتی نامعلوماند با سستی در آنها.وقتی واضح و آشکارند؛ پس هر چیزی را در جای خود بگذار و هر کاری را در وقت خود انجام ده.و بپرهیز از اختصاص دادن چیزی به خود در حالیکه حق همه مردم در آن یکسان است و از غفلت در آنچه برعهده تو است و همه آنرا میدانند برحذر باش؛ زیرا آنچه را به خود اختصاص دادهای از تو به نفع دیگران میگیرند و بهزودی پرده از کارهای تو کنار خواهد رفت و حق مظلوم بهطور کامل از تو گرفته خواهد شد.
بر خودستایی و تکبر خود و بهشدت برندگی و قدرت دست و تندی زبانت، مسلط باش و خودت را با دوری از پرخاش عجولانه و تاخیر در اعمال قدرت از همه امور حفظ کن تا زمانیکه خشمت فرو نشیند و مالک اختیار خود شوی و نمیتوانی این حالات را در نفس خود استوار کنی مگر اینکه با یاد بازگشت بهسوی خدا بر حزن و اندوه خود بیفزایی».
هشدارهای حکومتی در کلام علوی
امام علی(ع) در این نامه هشدارهایی به مالک میدهد که رعایت نکردن هر یک از آنها حکومتی را تضعیف میکند که ازجمله این هشدارها میتوان از احترام به جان انسانها، دوری از خودبینی، دوری از منت نهادن و بزرگنمایی و خُلف وعده، رعایت عدالت در کارها، رعایت عدالت در رفتار با مردم شامل پرهیز از امتیازخواهی و تسلط بر اعمال و رفتار خود اشاره کرد.
امام علی(ع) در بخشی از این نامه با این مضمون «از ریختن خون به ناحق برحذر باش؛ زیرا هیچ چیزی بیشتر از ریختن خون به ناحق، عذابآورتر و سنگینکننده مجازات و سزاوارتر برای از دست دادن نعمت و به سر رسیدن عمر و دولت نیست» به چهار اثر منفی ازجمله نزدیک کننده عذاب الهی، سنگین کننده مجازات، نابودکننده نعمت و زایل کننده عمر و حکومت اشاره کرده است.
براساس آیه 32 سوره مائده با این مضمون «مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءتْهُمْ رُسُلُنَا بِالبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَلِكَ فِي الأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ» خدای سبحان قتل به ناحق را قتل همه مردم معرفی میکند؛ از اینرو امام علی(ع) مالک را از اینکار برحذر میدارد.بهیقین مالک کسی نبود که خون بیگناهی را بریزد؛ بلکه امیرمؤمنان علی(ع) میخواهد او نهایت دقت را به خرج دهد که مبادا بیگناهی کشته شود.
امام علی(ع) در این فراز از نامه، به سه نقطه ضعف انسانها مخصوصاً زمامداران اشاره کرده که این سه نقطه ضعف عبارت از خودپسندی، اعتماد بر خصوصیات و کارهایی که باعث خودبینی میشود و علاقه به تعریف و تمجید مردم هستند کمااینکه در روایات اسلامی نیز از این صفات نهی شده است و امام صادق(ع) میفرماید: «ابلیس به لشکریان خود میگوید: اگر من در سه چیز بر انسان پیروز شوم، کار به اعمال او ندارم؛ زیرا اعمالش پذیرفته نیست؛ نخست اینکه عملش را بزرگ بشمرد، دیگر اینکه گناهش را فراموش کند و سوم اینکه به عُجب و خودپسندی گرفتار شود.
طبق آیه 264 سوره بقره با این مضمون «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تُبْطِلُواْ صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالأذَى كَالَّذِي يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاء النَّاسِ وَلاَ يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لاَّ يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِّمَّا كَسَبُواْ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ» منت نهادن اجر نیکی را از بین میبرد.بزرگ شمردن و بیشاز اندازه نمایش دادن فعلِ خود از اموری است که ارزش کارهای نیک را در پیشگاه خدا بر باد میدهد؛ زیرا یکیاز مصداقهای واضح دروغ است و دروغ از بزرگترین گناهان بهشمار میرود و نور ایمان را از بین میبرد.
خُلف وعده نیز از اموری است که هم در آیات و هم در روایات اسلامی بهطور گسترده از آن نهی شده است.تخلف از وعدهها موجب خشم و غضب مردم میشود و در پیشگاه خداوند نیز همین اثر را دارد؛ بنابراین حاکمان و زمامداران بلکه تمام مدیران و فرماندهان باید از این سه کار بپرهیزند؛ چراکه محبوبیت آنها را سخت متزلزل میسازد و موقعیت آنها را در میان مردم به خطر میاندازد.
امام علی(ع) بر لزوم رعایت عدالت در کارها تاکید میکند بر طبق فرموده امام علی(ع) در این فراز از نامه در دو مورد باید کار را انجام داد و در دو مورد باید صبر کرد تا موقع انجام کار برسد، اول جاییکه امکان انجام کار وجود دارد باید آن کار را انجام داد و کوتاهی در چنین مواردی فرصت را از بین میبرد.نقطه مقابل این قسم، عجله در کارها است؛ انجام کار قبل از جمع شدن همه شرایط، پشیمانی به بار میآورد.قسم دوم؛ کار را هنگامی باید انجام داد که عاقبت آن کاملاً واضح و روشن باشد و بدانیم نتیجه مطلوبی دارد نقطه مقابل این قسم نیز انجام کار نامعلوم و مجهول است؛ در چنین موردی چون شرایط کار مهیا نیست نباید بر انجام آن اصرار داشته باشیم و لجاجت در چنین جایی اشتباه است؛ زیرا راه ورود و خروج کار، نامعلوم است و احتمال رسیدن به نتیجه درست، خیلی بعید است امام علی هشدار میدهد که هر چیزی را در جای خود بگذار و هر کاری را در وقت خود انجام بده.
امتیازخواهی حاکمان و حامیان آنها؛ یکیاز آفات مهم حکومتها
بنابر این فراز از نامه امام علی(ع) امتیازخواهی حاکمان و اطرافیان و حامیان آنها یکیاز آفات مهم حکومتهاست؛ در حقیقت، در اموری که همه مردم باید در آن یکسان باشند، آنها بیشاز حق خود میخواهند؛ چیزی که افکار عمومی را بر ضد آنها میشوراند و متاسفانه در تمام دنیا وجود دارد و عامل مهمی برای جدایی ملتها از دولتهاست.
در واقع امتیازخواهی حاکم باعث میشود حق دیگران را پایمال و از انجام امور آنان غافل گردد.امام علی(ع) به شدت مالک را از اینکار برحذر میدارد تا مبادا از انجام اموری که همه میدانند برعهده حاکم است غافل شود؛ زیرا حقیقت تا ابد مخفی نمیماند و روزی حق مظلوم ستانده میشود و پرده از کارهای حاکمان ظالم کنار میرود.
امام علی(ع) تاکید دارد که حاکم نباید در برخورد با مردم به قدرت و مقام خود مغررور شود و همه را زیردست ببیند بلکه باید به خشم و غضب خود تسلط یابد تا بتواند با منطق عقل و عاقبتاندیشی، کارها را فیصله دهد.
حاکم نباید هنگام غضب، اِعمال قدرت کند یا در حال غضب، افسار زبان را آزاد بگذارد و سخنان نسنجیده بر زبان آورد؛ چون ممکن است سخنی بگوید که موجب پشیمانی شود.
حاکم نباید هنگام غضب، سریع و بدون فکر دست به اقدامی بزند بلکه باید صبر کند تا آتش غضبش فرو نشیند و زمام اراده خود را به دست بگیرد کمااینکه اگر همواره هم و غم انسان، رفتن از این دنیا و بازگشت بهسوی پروردگار باشد، میتواند بر غضب خود تسلط یابد و از کارهای نسنجیده دوری کند.
از نکات کلیدی و مهم در این نامه هشدار دهنده امام علی(ع) این است که ریختن خون بیگناه، حکومتها را متزلزل میکند، خودبینی دستاویز خوبی برای شیطان است، منت، آفت کار نیک است، خلف وعده، خشم خدا و مردم را بهدنبال دارد، کار را باید در زمان خودش انجام داد نه قبل از مهیا شدن امکان آن و نه بعد از گذشتن امکان آن.حاکم نباید حقوقی را که همه در آن مساوی هستند به خود و یا نزدیکانش اختصاص دهد.حاکم هنگام عصبانیت باید از تکبر، شدت برندگی، اعمال و قدرت تندی زبان بپرهیزد همچنین برای جلوگیری از اعمال نسنجیده و اشتباه باید همواره به یاد خدا و مرگ باشد.
از خودبینی و اعتماد به چیزی که سبب خودبینی تو میشود و از علاقه به ستایش و تعریف مردم برحذر باش؛ چون این حالات از بهترین فرصتهای شیطان است برای اینکه اعمال خوب نیکوکاران را از بین ببرد.و برحذر باش از منت گذاشتن بر مردم بهسبب احسان به آنها و زیادهنمایی کاری که انجام دادهای و اینکه به آنها وعده بدهی و خلف وعده کنی چون منت گذاشتن احسان را باطل میکند و زیادهنمایی، نور حق را از بین میبرد و خُلف وعده باعث خشم خدا و مردم میشود کمااینکه خدای متعال میفرماید: «نزد خدا بسیار موجب خشم است که بگویید چیزی را که عمل نمیکنید».
بپرهیز از عجله در امور، پیش از وقت آنها و از سهلانگاری و تنبلی هنگام آماده بودن امکان آنها و از اصرار بر آنها، وقتی نامعلوماند با سستی در آنها.وقتی واضح و آشکارند؛ پس هر چیزی را در جای خود بگذار و هر کاری را در وقت خود انجام ده.و بپرهیز از اختصاص دادن چیزی به خود در حالیکه حق همه مردم در آن یکسان است و از غفلت در آنچه برعهده تو است و همه آنرا میدانند برحذر باش؛ زیرا آنچه را به خود اختصاص دادهای از تو به نفع دیگران میگیرند و بهزودی پرده از کارهای تو کنار خواهد رفت و حق مظلوم بهطور کامل از تو گرفته خواهد شد.
بر خودستایی و تکبر خود و بهشدت برندگی و قدرت دست و تندی زبانت، مسلط باش و خودت را با دوری از پرخاش عجولانه و تاخیر در اعمال قدرت از همه امور حفظ کن تا زمانیکه خشمت فرو نشیند و مالک اختیار خود شوی و نمیتوانی این حالات را در نفس خود استوار کنی مگر اینکه با یاد بازگشت بهسوی خدا بر حزن و اندوه خود بیفزایی».
هشدارهای حکومتی در کلام علوی
امام علی(ع) در این نامه هشدارهایی به مالک میدهد که رعایت نکردن هر یک از آنها حکومتی را تضعیف میکند که ازجمله این هشدارها میتوان از احترام به جان انسانها، دوری از خودبینی، دوری از منت نهادن و بزرگنمایی و خُلف وعده، رعایت عدالت در کارها، رعایت عدالت در رفتار با مردم شامل پرهیز از امتیازخواهی و تسلط بر اعمال و رفتار خود اشاره کرد.
امام علی(ع) در بخشی از این نامه با این مضمون «از ریختن خون به ناحق برحذر باش؛ زیرا هیچ چیزی بیشتر از ریختن خون به ناحق، عذابآورتر و سنگینکننده مجازات و سزاوارتر برای از دست دادن نعمت و به سر رسیدن عمر و دولت نیست» به چهار اثر منفی ازجمله نزدیک کننده عذاب الهی، سنگین کننده مجازات، نابودکننده نعمت و زایل کننده عمر و حکومت اشاره کرده است.
براساس آیه 32 سوره مائده با این مضمون «مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءتْهُمْ رُسُلُنَا بِالبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَلِكَ فِي الأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ» خدای سبحان قتل به ناحق را قتل همه مردم معرفی میکند؛ از اینرو امام علی(ع) مالک را از اینکار برحذر میدارد.بهیقین مالک کسی نبود که خون بیگناهی را بریزد؛ بلکه امیرمؤمنان علی(ع) میخواهد او نهایت دقت را به خرج دهد که مبادا بیگناهی کشته شود.
امام علی(ع) در این فراز از نامه، به سه نقطه ضعف انسانها مخصوصاً زمامداران اشاره کرده که این سه نقطه ضعف عبارت از خودپسندی، اعتماد بر خصوصیات و کارهایی که باعث خودبینی میشود و علاقه به تعریف و تمجید مردم هستند کمااینکه در روایات اسلامی نیز از این صفات نهی شده است و امام صادق(ع) میفرماید: «ابلیس به لشکریان خود میگوید: اگر من در سه چیز بر انسان پیروز شوم، کار به اعمال او ندارم؛ زیرا اعمالش پذیرفته نیست؛ نخست اینکه عملش را بزرگ بشمرد، دیگر اینکه گناهش را فراموش کند و سوم اینکه به عُجب و خودپسندی گرفتار شود.
طبق آیه 264 سوره بقره با این مضمون «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تُبْطِلُواْ صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالأذَى كَالَّذِي يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاء النَّاسِ وَلاَ يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لاَّ يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِّمَّا كَسَبُواْ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ» منت نهادن اجر نیکی را از بین میبرد.بزرگ شمردن و بیشاز اندازه نمایش دادن فعلِ خود از اموری است که ارزش کارهای نیک را در پیشگاه خدا بر باد میدهد؛ زیرا یکیاز مصداقهای واضح دروغ است و دروغ از بزرگترین گناهان بهشمار میرود و نور ایمان را از بین میبرد.
خُلف وعده نیز از اموری است که هم در آیات و هم در روایات اسلامی بهطور گسترده از آن نهی شده است.تخلف از وعدهها موجب خشم و غضب مردم میشود و در پیشگاه خداوند نیز همین اثر را دارد؛ بنابراین حاکمان و زمامداران بلکه تمام مدیران و فرماندهان باید از این سه کار بپرهیزند؛ چراکه محبوبیت آنها را سخت متزلزل میسازد و موقعیت آنها را در میان مردم به خطر میاندازد.
امام علی(ع) بر لزوم رعایت عدالت در کارها تاکید میکند بر طبق فرموده امام علی(ع) در این فراز از نامه در دو مورد باید کار را انجام داد و در دو مورد باید صبر کرد تا موقع انجام کار برسد، اول جاییکه امکان انجام کار وجود دارد باید آن کار را انجام داد و کوتاهی در چنین مواردی فرصت را از بین میبرد.نقطه مقابل این قسم، عجله در کارها است؛ انجام کار قبل از جمع شدن همه شرایط، پشیمانی به بار میآورد.قسم دوم؛ کار را هنگامی باید انجام داد که عاقبت آن کاملاً واضح و روشن باشد و بدانیم نتیجه مطلوبی دارد نقطه مقابل این قسم نیز انجام کار نامعلوم و مجهول است؛ در چنین موردی چون شرایط کار مهیا نیست نباید بر انجام آن اصرار داشته باشیم و لجاجت در چنین جایی اشتباه است؛ زیرا راه ورود و خروج کار، نامعلوم است و احتمال رسیدن به نتیجه درست، خیلی بعید است امام علی هشدار میدهد که هر چیزی را در جای خود بگذار و هر کاری را در وقت خود انجام بده.
امتیازخواهی حاکمان و حامیان آنها؛ یکیاز آفات مهم حکومتها
بنابر این فراز از نامه امام علی(ع) امتیازخواهی حاکمان و اطرافیان و حامیان آنها یکیاز آفات مهم حکومتهاست؛ در حقیقت، در اموری که همه مردم باید در آن یکسان باشند، آنها بیشاز حق خود میخواهند؛ چیزی که افکار عمومی را بر ضد آنها میشوراند و متاسفانه در تمام دنیا وجود دارد و عامل مهمی برای جدایی ملتها از دولتهاست.
در واقع امتیازخواهی حاکم باعث میشود حق دیگران را پایمال و از انجام امور آنان غافل گردد.امام علی(ع) به شدت مالک را از اینکار برحذر میدارد تا مبادا از انجام اموری که همه میدانند برعهده حاکم است غافل شود؛ زیرا حقیقت تا ابد مخفی نمیماند و روزی حق مظلوم ستانده میشود و پرده از کارهای حاکمان ظالم کنار میرود.
امام علی(ع) تاکید دارد که حاکم نباید در برخورد با مردم به قدرت و مقام خود مغررور شود و همه را زیردست ببیند بلکه باید به خشم و غضب خود تسلط یابد تا بتواند با منطق عقل و عاقبتاندیشی، کارها را فیصله دهد.
حاکم نباید هنگام غضب، اِعمال قدرت کند یا در حال غضب، افسار زبان را آزاد بگذارد و سخنان نسنجیده بر زبان آورد؛ چون ممکن است سخنی بگوید که موجب پشیمانی شود.
حاکم نباید هنگام غضب، سریع و بدون فکر دست به اقدامی بزند بلکه باید صبر کند تا آتش غضبش فرو نشیند و زمام اراده خود را به دست بگیرد کمااینکه اگر همواره هم و غم انسان، رفتن از این دنیا و بازگشت بهسوی پروردگار باشد، میتواند بر غضب خود تسلط یابد و از کارهای نسنجیده دوری کند.
از نکات کلیدی و مهم در این نامه هشدار دهنده امام علی(ع) این است که ریختن خون بیگناه، حکومتها را متزلزل میکند، خودبینی دستاویز خوبی برای شیطان است، منت، آفت کار نیک است، خلف وعده، خشم خدا و مردم را بهدنبال دارد، کار را باید در زمان خودش انجام داد نه قبل از مهیا شدن امکان آن و نه بعد از گذشتن امکان آن.حاکم نباید حقوقی را که همه در آن مساوی هستند به خود و یا نزدیکانش اختصاص دهد.حاکم هنگام عصبانیت باید از تکبر، شدت برندگی، اعمال و قدرت تندی زبان بپرهیزد همچنین برای جلوگیری از اعمال نسنجیده و اشتباه باید همواره به یاد خدا و مرگ باشد.
