به یاد اختر چرخ ادب/ بانویی خفته در جوار حرم کریمه اهل بیت(ع)

امروز، هفتاد و هفتمین سالروز درگذشت مشهورترین بانوی شاعر ایرانی است. تنها 7 ماه و 11 روز از صدور فرمان تاریخی مشروطه توسط مظفرالدین شاه قاجار نمی‌گذشت که در سال 25 اسفند 1285 دختری در خانه اعتصام الملک آشتیانی به دنیا آمد که نام او را رخشنده گذاشتند که پس از مدت‌ها نامش را به پروین تغییر داد.
اعتصام الملک که خود ادیب، نویسنده و مترجم توانایی بود، کسی بود که اولین چاپخانه حروفی را با سرمایه شخصی در تبریز دایر کرده بود، او در دومین دوره به عنوان نماینده مردم تبریز در مجلس شورای ملی انتخاب شد و در سال 1298 مجله بهار را تأسیس کرد و مدیریت آن را به عهده گرفت. وی در مقاطع مختلف ریاست کتابخانه سلطنتی، دارالتالیف وزارت معارف و کتابخانه مجلس ملی را نیز برعهده داشت و به گونه‌ای بود که پروین در محفل بزرگان ادب رشد و پرورش یافت.
پروین پنج سالش بود که به همراه خانواده به تهران آمد و با چهره‌های فرهنگی آشنا شد و ادبیات را در کنار پدر و از استادانی چون دهخدا و ملک الشعرای بهار، عباس اقبال آشتیانی، سعید نفیسی و نصرالله تقوی آموخت. در همان زمان در خانه و تحت نظارت پدر و معلمان خصوصی زبان عربی و فارسی را فراگرفت و گاه در همان سنین کودکی و نوجوانی شعرهایی می‌سرود که موجب تعجب و تحسین بزرگان علم و ادب آن روزگار می‌شد.
در یازده سالگی با اغلب آثار، سعدی، حافظ، فردوسی، مولوی، نظامی، ناصرخسرو، انوری، سنایی و منوچهری آشنا بود و حتی بسیاری از آثار ایشان را از حفظ داشت. پروین در هجده سالگی فارغ التحصیل شد. او در تمام دوران مدرسه‌اش دانش‌آموزی ممتاز بود، البته قبل از ورود به مدرسه فارسی، انگلیسی و عربی را نزد پدر آموخت. وی حتی می‌توانست داستان‌های مختلفی را به زبان انگلیسی بخواند و به دانستن علاقه داشت و سعی می‌کرد در حد توان خود از همه چیز آگاهی پیدا کند؛ به همین دلیل در مدرسه قبلی‌اش ادبیات فارسی و انگلیسی تدریس می‌کرد.
دیوان اشعار، تنها اثر مکتوب و مدون به جا مانده از پروین اعتصامی است و عدالت‌خواهی، ظلم‌ستیزی، یاری مظلومان و ستمدیدگان، اخلاق و حکمت در شعر پروین موج می‌زند، به طوری که ملک‌الشعرای بهار در مقدمه دیوان پروین درباره سبک شعری وی چنین می‌نویسد: «این دیوان ترکیبی از دو سبک و شیوه لفظی و معنوی آمیخته با سبکی مستقل است و آن دو یکی شیوه خراسان است، خاصه استاد ناصرخسرو قبادیانی و دیگر شیوه شعرای عراق و فارس است، به ویژه شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی علیه الرحمه و از حیث معانی نیز بین افکار و خیالات حکما و عرفا است، و این جمله با سبک و اسلوب مستقلی که خاص عصر امروزی و بیشتر پیرو تجسم معانی و حقیقت‌جویی است ترکیب یافته و شیوه‌ای بدیع و فاضلانه به وجود آورده است.
یکی از معروف‌ترین اشعار وی که تا سال‌ها در کتاب فارسی سال پنجم دبستان وجود داشت، قطعه «اشک یتیم» بود که خاطرات فراوانی را به یاد می‌آورد.
روزی گذشت پادشهی از گذرگهی/ فریاد شوق بر سر هر کوی و بام خاست
پرسید زان میانه یکی کودکی یتیم/ کاین تابناک چیست که بر تاج پادشاست
آن یک جواب داد چه دانیم ما که چیست/ پیداست آنقدر که متاعی گرانبهاست
نزدیک رفت پیرزنی گوژپشت و گفت/ این اشک دیده من و خون دل شماست
«پند و نصیحت» گونه‌ای دیگر از شعری است که در قالب قطعه در کتاب دوره دبیرستان چاپ شده بود و محتوایی نصحیت گونه داشت.
چو بفروختی، از که خواهی خرید/ متاع جوانی ببازار نیست
جوانی، گه کار و شایستگی است/ گه خودپسندی و پندار نیست
نبایست بر خیره از پا فتاد/ چو جان خسته و جسم بیمار نیست
همین بس که از پا نیفتاده‌ای/ بس افتادگان را پرستار نیست
پروین اعتصامی از مشهورترین شاعران زن ایران به شمار می‌رود که در جوانی و بر اثر بیماری حصبه، بدرود حیات گفت و به سرای باقی شتافت. پس از مرگ، یادداشتی از او با این عنوان که «این قطعه را برای سنگ مزار خودم سروده‌ام»، یافت شد و همان بود که بر سنگ مزارش حکّ شد:
اینکه خاک سیهش، بالین است/ اختر چرخ ادب، پروین است
گر که جز تلخی ایام ندید/ هر چه خواهی، سخنش شیرین است
صاحب آنهمه گفتار امروز/ سائل فاتحه و یاسین است
دوستان بِه، که ز وی یاد کنند/ دل بی دوست، دلی غمگین است
خاک در دیده، بسی جان فرساست/ سنگ بر سینه بسی سنگین است
بیند این بستر و عبرت گیرد/ هر که را چشم حقیقت بین است
هر که باشی و ز هر جا برسی/ آخرین منزل هستی این است
آدمی‌هر چه توانگر باشد/ چون بدین نقطه رسد، مسکین است
اندر آنجا که قضا حمله کند/ چاره تسلیم و ادب، تمکین است
زادن و کشتن و پنهان کردن/ دهر را رسم و رهِ دیرین است
خرم آن کس که در این محنت گاه/ خاطری را سبب تسکین است
در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) صحنی در دور تا دور صحن اصلی به نام صحن امام رضا (ع) قرار دارد که شخصیت‌هایی در این محل مدفون هستند، در گوشه‌ای از این صحن به نام صحن امام هادی(ع) حجره‌ای وجود دارد که عنوان پروین اعتصامی بر آن جای گرفته است که در این مکان پروین اعتصامی و پدرش در کنار هم آرام گرفته‌اند.
این نوشته در کنار این دو شخصیت ادبی به چشم می‌خورد؛ «بانو اختر پروین اعتصامی، شعر پروین شیوا، ساده و دلنشین است؛ عمر پروین بسیار کوتاه بود تا اینکه دست اجل او را در ۳۴ سالگی در سال ۱۳۲۰ شمسی از جامعه ادبی گرفت ... ».
انتهای پیام