اسیر کرونای شناختی نشویم / «جستجو» و «تحکیم»؛ دو منطق قرآنی برای مواجهه با اخبار

به گزارش ایکنا از قم، حجت‌الاسلام مهدی عنایت‌زاده، استاد موسسه بینش مطهر یادداشتی را در ختیار ایکنا قرار داده که متن آن به شرح زیر است:

با نیم نگاهی به مفاهیم قرآنی که خدای متعال تاکید فرموده: در روز قیامت از انسان‌­های صادق نیز سِرّ نیّتشان سوال می‌­شود «لِيَسْئَلَ الصَّادِقينَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَ أَعَدَّ لِلْكافِرينَ عَذاباً أَليماً» (احزاب/ 8) همچنین با مطالعه سیر تاریخ جهان از عهد کلاسیک تا معاصر، خصوصا اشتباه تاکتیکی و روشی در تاریخ دوره جنگ­ احد پیامبر اسلام در سال سوم هجری قمری (که برخی با اخبار نادرست به گمانه‌­زنی رحلت پیامبر، ترتیب اثر دادند و همین امر باعث تزلزل سپاه پیامبر گردید)  و مداقّه مشروطه، نیروی فکری براساس اخبار و پیشامدهایی که از ورای واقعیت بوده ضربه خورده که نمونه بارز آن اطلاع‌رسانی در خصوص یک مرجعیت علمی و دینی همچون مرحوم آخوند خراسانی است!.

در این روزها با اخبار ضد و نقیض پدیده‌­ای به نام کرونا ویروس مواجه هستیم که گزارش­‌های آن دست به دست می‌شود، اما با ضعف دقت، به ورطه اشتباه هم کشیده شده‌­ایم و تاکنون نیز دامن‌گیر ماست! حدوسط ماجراهای گذشته و امروز ما، حول محور همین مساله می‌گردد که تاریخ کلاسیک و معاصر ما و جهان، پر است از وقایعی که باید از آن درس گرفته شود که متاسفانه بر حال خود باقی است و از آن بهره­ چندانی جز در همایشات و کنفرانس‌­ها گرفته نشده است.

این در حالی است که منطق اسلام در مواجهه با اخبار و گزارش‌­ها، دارای دو مرحله اساسی تحقیق (جستجو) و تحکیم (حکم نمودن) است که می­‌توان از آیه 94 سوره مبارکه نساء «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ في‏ سَبيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا: اى اهل ايمان! هنگامى كه در راه خدا [براى نبرد با دشمن‏] سفر مى‏‌كنيد [در مسير سفر نسبت به شناخت مؤمن از كافر] تحقيق و تفحّص كامل كنيد.» و آیه 6 سوره مبارکه حجرات «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى‏ ما فَعَلْتُمْ نادِمين؛ اى اهل ايمان! اگر فاسقى خبرى برايتان آورد، خبرش را بررسى و تحقيق كنيد تا مبادا از روى ناآگاهى گروهى را آسيب و گزند رسانيد و بر كرده خود پشيمان شويد»، چنین درس مبارکی را برای حیات زندگانی بشریت و نیاز فعلی زمان خودمان استفاده نمود. چون همین یک عامل (تفحص و جستجو در درک حقیقت و واقعیت بنابر اساس آنچه که باید) به عنوان معیار اساسی در شناخت انسان مومن از غیرمومن تلقّی شده است. البته نه آنکه این نوع طرز فکر، یعنی هم­اهنگی با سراییده­‌های هابزی در لویاتان بوده باشد؛ بلکه مرادمان توجه به خبرها براساس بایدهاست نه هست‌­های ساختگی که عدم رعایت این مقوله اجتماعی، فرد را به جرگه آسیب­‌پذیری از اجتماع جهت می­‌دهد.

برهمین اساس، واقعیت­‌هایی که امروزه با آن‌ها مواجه هستیم از «هست‌­ها» تا «بایدها» با یکدیگر فرق دارند؛ در این روزها شاهد هستیم که برخی از رسانه‌های معاند، اخبار غیرواقعی را، واقعی و حقیقی نشان می‌دهند و منتشر می‌کنند، باید از این اخبار به ظاهر واقعی و درست، برحذر بود و واقعیت را براساس آنچه که باید و قابل درک در فضای اجتماعی است، درک نمود، نه براساس آنچه که خودشان براساس شانتاژ تبلیغاتی و ناروایی در سخن و برای جذب مخاطب رفتار می‌­کنند.

شهید مرتضی آوینی، این امر را به عنوان یکی از ارکان محتوایی تبلیغات غربی و راهی برای سیطره بر مولفه­‌های اجتماعی معرفی نموده است که از طریق فرار از واقعیت و پردازش بر سر واقعیت­‌های موهوم، به دنبال اهداف گمگشته خود می­‌گردیدند. به یاد خاطره‌­ای از بزرگی افتادم که می‌­گفت: یکی از کسانی که فلسفه می‌خواند، مدعی بود حوض مدرسه، خالی از آب است و پی در پی ادعا داشت که شما گمان می­‌کنید، حوض پر از آب است لذا جمعی از طلاب تصمیم گرفتند تا فرد مدعی را به آب بیندازند تا واقعیت برایش روشن شود که حوض مدرسه پر از آب است. لذا حال و وضع امروز جامعه ما با گسترش رسانه، همین است. که باید با واقعیت حقیقی نه خودساخته مواجه شد و ببینیم که جامعه به صورت عادی در حال سیر و گذار خود است.

بنابراین برای مواجهه و مقابله با ویروس موسوم به کرونا و در نتیجه تضعیف اخبار غیر واقعی­‌ که با حقیقت همگن نیستند، باید چشم­‌ها را شست و جور دیگر نگریست و البته نمی­‌خواهیم چنین وانمود کنیم که تمامی اخبار منتشر شده، دروغ است و نمی­‌شود به آن‌ها اعتماد کرد. و به تعبیر کارشناسانه شهید مطهری، نمی­‌خواهیم «کسر احتمالات» کرده باشیم. بلکه در پی رساندن مفهوم حقیقی به نام «مواجهه درست با حقائق» هستیم که نباید به هر خبری به راحتی اعتماد کرد و آن را واقعی و حقیقی پنداشت. به علت آنکه سیر رو به رشدِ روزگار و حیات بشری، وابسته به اخبار واقعیِ حقیقی است تا در نتیجه با خطر واقع‌­پنداری، به روزگار سخت نرسیم.

از آن روش­ نابخردانه، تعبیر به«کرونای شناختی» می­‌کنیم که در مواجه شدن با این نوع روش‌ها، باید مقابله اساسی را از خودمان که به نوعی گذار و گذشتن از (من) خود دانی به (من) خود عالی است، انجام دهیم. تا راه را برای رسیدن به حال آزادی معنوی، بگشاییم.

منابع:

تاریخ اسلام؛ فیّاض؛ ص 80

نجفی؛ تاریخ تحولات سیاسی ایران؛ ص 453

توسعه و مبانی تمدن غربی؛ ص 26

مطهری؛ م.آ: 401/13

حجت‌الاسلام مهدی عنایت زاده، استاد موسسه بینش مطهر