بخش الهیات دانشنامه علائی ابنسینا ترجمه و شرح شد
كتاب «دانشنامه علائی پورسینا» (بخش الهیات) به کوشش غلامحسین توکلی بازنویسی و مطالعه تطبیقی شد و از سوی سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها منتشر شد.
به گزارش ایکنا، كتاب دانشنامه علائی پورسینا(بخش الهیات) بازنویسی و مطالعه تطبیقی به کوشش غلامحسین توکلی دانشیار گروه فلسفه دانشگاه اصفهان از انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها(سمت) منتشر شد.
این اثر به عنوان کتاب مبنایی در درس فلسفه مشاء در همه مقاطع رشتههای فلسفه و فلسفه اسلامی قابل استفاده است. مؤلف در بخش مقدمه این اثر در ابتدا به معرفی ابن سینا پرداخته و نوشته است: میتوان به حق ابنسینا را بزرگترین فیلسوف جهان اسلام نامید. وی سرسلسلة حکمای مشاء است، هر چند دو نظام فلسفی بزرگ دیگر در جهان اسلام ظاهر شده یکی حکمت اشراق، دستاورد شیخ شهابالدین سهروردی مقتول و دیگری نظام صدرایی به پرچمداری صدرالدین شیرازی، اما ملاحظة اجمالی این دو نظام فلسفی برای اذعان به اینکه این دو، به رغم نوآوریهای درخور توجه تا چه حد تحت تأثیر ابنسینا بودهاند کافی است.
این سه نظام فلسفی در نوع نگاه و دستاوردها، تفاوتهایی مهم دارند، مثلاً سه ویژگی شاخص نظام صدرایی اعتقاد به اصالت وجود، تشکیک در وجود و حرکت در جوهر است، با اینهمه، ریشة برخی از این دیدگاهها را مثل تشکیک در وجود میتوان در ابنسینا یافت. تا آنجا که به شیوة پژوهش فلسفی مربوط میشود تفاوت این سه رویکرد در این است که ابنسینا سخت بر عقل و برهان تأکید دارد و تا آنجا که در فلسفة موجودِ وی که در شفاء، اشارات، نجات، عیون الحکمۀ و دانشنامة علایی، منعکس است وی از این روش عدول نمیکند.
البته وی کتابی بیست جلدی با عنوان حکمۀ المشرقیین داشته که متأسفانه جز بخشهای کوتاهی در باب منطق بقیه از دست رفته است. برخی به استناد آن و به استناد نوشتههای عرفانی وی میگویند او نیز مشربی ذوقی داشته است، اما تا آنجا که به حکمة المشرقیین مربوط است به استناد این نام، نمیتوان حکم کرد که وی از روش مشائی دست کشیده و روشی دیگر در پیش گرفته و احتمالاً حق با کسانی است که میگویند منظور او مفسران شرقی ارسطو در بغداد در برابر مفسران غربی مثل اسکندر افرودیسی، ثامسطیوس و دیگران بوده است.
توکلی در پیشگفتار این اثر در مطالعه تطبیقی دانشنامه علائی و مقاصد الفلاسفه غزالی می نویسد: در مراجعه به آثار مختلف در این اواخر گذارم به مقاصد الفلاسفه غزالی افتاد. این کتاب یک دوره فلسفة مشاء است که در قرون وسطا به زبان لاتین ترجمه شد و خیلیها را به اشتباه انداخت و غزالی را هم فیلسوفی مشائی شمردند؛ اما غرض غزالی از نوشتن آن تمهیدی برای نقد فلسفه بود. در اوایل مقاصد مینویسد: وقوف بر فساد مکاتب مختلف قبل از احاطه به آن تیر به تاریکی انداختن است (غزالی، 2000، ص 10).
میگوید: قصد آن دارد که در کتاب تهافت الفلاسفه نقیضهگوییهای فیلسوفان را آشکار کند و این کتاب وی (مقاصد) تمهیدی است برای آن کار اصلی؛ همچنین در آغاز کتاب المنقذ من الضلال مینویسد: «پس از فراغت از کلام به فلسفه پرداختم و به یقین دانستم که کسی بر فساد علمی از علوم آگاه نمیشود مگر اینکه به منتهای آن دست یابد و با داناترین آنان در اصل آن علم مساوی شود، سپس از او هم پیش افتد و به لحاظ مرتبت و درجه از او درگذرد و به ژرفا و پیچیدگیهایی که متولی علم و مدعی آن دست نیافته دست یابد و در این هنگام است که اگر مدعی فساد آن شد حق گفته، و هیچ یک از علمای اسلام را ندیدم که همتش را مصروف این کار کند و آنچه متکلمان در این مورد نوشتهاند مشوش و پرتناقض و ظاهرالفساد است و عاقل عامی را نیز قانع نمیکند، چه رسد به کسانی که مدعی دقایق علوماند» (غزالی، 1988، ص 11)، ولی با ملاحظة کتاب مقاصد و تطبیق آن با دانشنامة علایی روشن میشود که کتاب مقاصد صرفاً ترجمهای است آزاد از دانشنامة ابنسینا (بنده بخشهایی از بخش الهیات را تطبیق کردم، هرچند ترجمه تحتاللفظ نیست اما مطالب عیناً همان است. علاقهمندان میتوانند سایر بخشها را نیز تطبیق کنند).
دانشنامه علایی در قیاس با سایر نوشتههای ابنسینا مثل شفاء، اشارات و نجات بسیار مختصر است، با اینهمه برخی از نکاتی را که در این کتاب طرح شده جایی دیگر ندیدم، در عین حال متن دیریاب است و در برخی موارد دشوار، علت آن دو نکته است: یکی اینکه متن به زبان پارسی هزار سال پیش است، این مسئله باعث شده کتاب حتی در محافل فلسفی مهجور بماند، نکتة دیگر محتوای فلسفی آن است، برای فهم آن مقداری آشنایی با فلسفة اسلامی لازم است و این امر موجب شده که حتی در محافلی که به فرهنگ و ادب پارسی کهن دل بستهاند دانشنامه چندان مورد استقبال قرار نگیرد. برای غلبه بر مشکل اول سعی کردهام آن را به زبان قابل فهم برای طالبان فلسفه برگردانم، برای غلبه بر مشکل دوم نکاتی در داخل کروشه و در پینوشت افزودهام، مطمئنم این نکات برای کسانی که به فلسفة اسلامی آشنا هستند اطناب مملّ است، اما برای کسانی که اصلاً آشنا نیستند ایجاز مخل است، از گروه اول عذر میخواهم و گروه دوم را ارجاع میدهم به شارحان حکمت ابنسینا. گو اینکه ندیدهام کسی دانشنامه را تدریس و شرح کند، اما مشتاقان و جویندگان میتوانند به درسهای شفا و درسهای اشارات و نجات و کتبی که در این زمینه تألیف شده مراجعه کنند؛ در این زمینه به ویژه مجموعه دروس مدرس فرزانه و پژوهشگر پرکار و بیادعا، جناب حشمتپور، قابل اشاره است که برخی در دست چاپ است و به هر حال همه از طریق اینترنت قابل دستیابی است.
از دانشنامه نسخههای متعدد در دسترس است، جناب دکتر محمد معین با تکیه بر نسخههای در دسترس متن را تصحیح فرموده و در 1330 برای اولین بار به چاپ رساندهاند. اینجانب این متن را مبدأ قرار دادم، با اینهمه، در مواردی برخی عبارات قابل فهم نبود یا خطا بود و باید به یکی از نسخه بدلها رجوع میشد، و در مواردی معدودتر هیچ نسخة بدلی نیز مشکل را نمیگشود و به نظر میرسید نسخهبرداران کلمهای را حذف یا اضافه کردهاند که بنده اصلاح کردم. تمامی این موارد را در پینوشت یادآور شدهام.
