تجلی آیات قرآن در اشعار نظامی
نظامی گنجوی شاعر و داستانسرای ایرانی که تجلی آیات قرآن و مدح و ثنای پروردگار و رسول او در اشعار وی دیده میشود به نحوی که حمد و وصفهای او خاضعانه و از دل بر میآید زیرا که پس از قرنها بر دل مینشیند و بر زبانها جاری میشود.
جمالالدین ابومحمّد الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤیَّد، متخلص به نظامی شاعر و داستانسرای ایرانی در سده ششم هجری که بهعنوان صاحب سبک و پیشوای داستانسرایی در ادبیات پارسی شناخته شده و در اشعارش از آیات قرآن و مدح خداوند متعال بهره برده است.
به مناسبت 21 اسفند، که در تقویم رسمی ایران روز بزرگداشت نظامی گنجوی نامگذاری شده است، با دو نفر از اساتید دانشگاههای استان یزد به گفتوگو نشستیم که در ادامه میخوانید:
فخرالسادات خامسی هامانه، استاد دانشگاههای استان یزد و دکترای زبان و ادبیات فارسی در گفتوگو با ایکنا از یزد و با اشاره به اینکه نظامی گنجوی شاعر قرن ششم و همانند دیگر شعرای این عصر از علوم مختلف بهرهمند بوده و در اشعارش از علومی همچون نجوم، طب، ادب فارسی و عربی بهره برده است اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که مورد استفاده این شاعر برجسته قرار گرفته، موضوعات قرآنی و احادیث است و البته به شیوه و شکلی خاص به موضوعات قرآنی میپردازد.
وی ادامه داد: به عنوان مثال در مقدمه مخزنالاسرار آمده: «بسمالله الرحمن الرحیم. هست کلید در گنج حکیم» که منظور از گنج حکیم معانی و مفاهیم درونی شاعر مطرح و حکیم هم خداوند متعال است و این امر نشان میدهد آغاز کتاب که به عنوان اولین مثنوی پنج گنج نظامی است، پیامی دارد لذا وی قصد دارد در هدف خود موفق باشد و سخن را با نام خدا آغاز میکند.
خامسی افزود: نمونههای این نوع استفاده نظامی گنجوی از آیات قرآنی زیاد است که در بعضی به صورت مستقیم و بعضی به صورت غیرمستقیم از آیات قرآنی استفاده میکند به نحوی که در مقدمه مخزنالاسرار آمده: هست اول و آخر بوجود و صفات. هست کن و نیست کن کائنات که اشاره به آیه شریفه؛ «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ» دارد، یا هستی تو صورت پیوند نی. تو بکس و کس بتو مانند نی؛ که به آیه شریفه «لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ» و یا نسخ کن این آیت ایام را. مسخ کن این صورت اجرام را که به آیه «یا جاعِلَ اللَّیْلِ وَالنَّهارِ ایَتَیْنِ، یا مَنْ مَحی ایَهَ اللَّیْلِ وَجَعَلَ ایَهَ النَّهارِ مُبْصَرَهً» اشاره دارد.
این استاد دانشگاه گفت: در اشعار نظامی از شعرهایی استفاده شده که از آیه قرآن بهره برده است به عنوان مثال؛ کیست درین دیر گه دیر پای. کو لمن الملک زند جز خدای که؛ به آیه «لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ» و همچنین یا زلف زمین در بر عالم فکند. خال ( عصی) بر رخ آدم فکند. که به آیه «عَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى» اشاره دارد.
خامسی افزود: یکی از استفادههایی که نظامی گنجوی از آیات قرآنی دارد، نوعی توسل محسوب میشود و توجه به بحث توسل در اشعار نظامی، نگاه او را به آیات قرآنی میرساند و معمولاً این توسلها که در اشعار وی آمده، با توجه به اینکه بیشتر منظومههای او داستانی و نگاه دوم شخص است، خداوند را مخاطب قرار داده و با خدا صحبت میکند مثل؛ «یارشو ای مونس غمخوارگان. چاره کن ای چاره بیچارهگان» بویژه در بخش مناجات نامه، توسل زیاد وجود دارد که در این توسلها اشاره به آیات قرآنی و توجه به آن بسیار دیده میشود «ای همه هستی زتو پیدا شده خاک ضعیف از تو توانا شده زیرنشین علمت کائنات ما بتو قائم چو تو قائم بذات». همچنین ای نام تو بهترین سرآغاز که در منظومه لیلی مجنون آمده، یکی از نمونههای بازر توسل در اشعار نظامی است.
مریم حسینآبادی، دانشجوی دکترای زبان و ادبیات فارسی نیز با اشاره به اینکه به فال نیک میگیریم تقارن بعثت پیامبری که به معراج آسمان رفت با بزرگداشت شاعری که به معراج شعر رفت و در محراب شعر نماز گزارد گفت: نظامی مثل دیگر قلههای شعر و ادب فارسی بهرهمند از تعالیم بلند قرآن کریم و به قول خودش گنج حکیم است.
وی ادامه داد: گزاف نیست اگر بگوییم نظامی نیز مثل دیگر قلههای شعر و ادب فارسی هر چه دارد همه از دولت قرآن دارد، پس جای جای شعر او به آیات شریف قرآن و احادیث رسول و ذکر او مزین شده است، به نحوی که مثنویهای پنچگانه خود را عاشقانه و خاضعانه با حمد و ثنای باری تعالی و مدح و وصف رسولالله آغاز میکند و در خلال مثنویهایش اشارههای مکرر به آیات و احادیث دارد که نشانه آشنایی نظامی و انس و الفت او با معرفت قرآنی و سنت نبوی است.
حسینآبادی با اشاره به توجه نظامی به حمد خداوند متعال در «لیلی و مجنون» و مدح پیامبر در آغاز «خسرو و شیرین» گفت: حمد و وصفهای او خاضعانه و از دل بر آمده که پس از قرنها بر دل مینشیند و اکنون نیز بر زبانها جاری است.
انتهای پیام
