رمضان؛ فرصتی برای تحول اخلاق و دگرگونی گرایشها/رسیدن به مقام والای رشد انسانی
استاد حوزه و دانشگاه در یادداشتی به مناسبت ماه مبارک رمضان به نقش آثار، نتایج و دستاورد روزه در تحولات اخلاقی پرداخت و تأکید کرد: در زبان اخلاقی و زبان روانشناختی، میتوان تقوا را به تغییر رفتار، تغییر اندیشهها، تغییر میل و گرایشات و تغییر شناختها تفسیر کرد. ملکه تقوا در وجود ما این امکان را فراهم میآورد که هرگاه عمل واجب یا مستحبی را انجام میدهیم، از حرامی دوری میکنیم تا نسبت به نتایج آن دنیوی و اخروی آن عمل بیتفاوت نباشیم و نقش آن عمل را در تحول و دگرگونی اخلاقی خود نادیده نگیریم.
به گزارش ایکنا از قم، متن یادداشت حجتالاسلام والمسلمین سید علیاکبر حسینی، عضو هیئتعلمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کریم به شرح زیراست:
در ماه ضیافت الهی و در محضر قرآن شایسته است گفتوگوهایی را با عنوان فرآیند تحول اخلاقی بر اساس آموزههای قرآنی داشته باشیم. به این نکته اشاره کردیم که عبادتهای ما، نماز و دعاهای ما باید با یک هدف خردمندانه همراه باشد و خداوند متعال این هدف را به مناسبت تشریع روزه در آیه ۱۸۳ سوره بقره بیان میفرماید. «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقونَ: ای افرادی که ایمان آوردهاید! روزه بر شما واجب شده، همانگونه که بر کسانی که پیش از شما بودند واجب شد تا پرهیزکار شوید.»
در زبان اخلاقی و زبان روانشناختی، میتوان از تقوا به تغییر رفتار، تغییر اندیشهها، تغییر میل و گرایشها و تغییر شناختها تعبیر کرد. اساساً هر جا ما عمل واجب یا مستحبی را انجام میدهیم و یا از حرام و مکروهی دوری میکنیم، باید به پیامد انجام آن عمل و ترک آن، توجه کامل داشته باشیم.
خداوند متعال در قرآن به پیامبر خود حضرت موسی (ع) میفرماید تا نماز را به پا دارد «أَقِمِ الصَّلَاةَ». در ادامه این فرمان الهی، به پیامد و غایت نماز اشارهشده است و بر این نکته تأکید شده است که باید نماز را برای رسیدن به ذکر و یاد خدا اقامه شود. «أَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِ»
در هر ماه رمضانی بهویژه در شبهای قدر که اوج عظمت و شکوه این ضیافت الهی است، اتفاق اساسی که ما باید انتظار آن را داشته باشیم، تحول و دگرگونی اخلاقی است. بینشها، باورها، گرایشها و رفتارهای ما باید دگرگون شود و این معنای لعلکم تتقون است؛ رهاشده از وابستگیها و دلبستگیهای این جهان که ما را در باتلاق هولناک غفلت اسیر کرده و از چشیدن طعم شیرین عبادت محروم ساخته است. بر اساس آموزههای قرآنی این تحول زمانی رخ مینماید که مؤمن به مقام رشد بار یابد.
خداوند متعال در سوره حجرات، رشد و شکوفایی انسان را معنا میکند. در سوره جن از قول جنیان، هدف نزول قرآن بیانشده است. «قل أُوحِىَ إِلىَ انه اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا* يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ؛ ما قرآنی را شنیدیم که بسیار شگفتانگیز و باعظمت بود. پیامش این بود که ما را بهسوی رشد (شکوفایی) راهنمایی میکرد». در ادامه آیه دوم سوره جن باز این نکته از زبان جنیها، بیان میشود: «فَآمَنَّا بِهِ وَلَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنَا أَحَدًا؛ پس ما به آن ايمان آوردهايم و هرگز كسى را شريك پروردگارمان قرار نمىدهيم» بر اساس این دو آیه؛ هدف نزول قرآن رسیدن به مقام رشد است و رشد را برای بازیافتن به قله انسانیت دانست.
قرآن هیچگاه به بررسی معنای واژگان نمیپردازد و بیشتر از هر چیز به کارکردِ تربیتی و هدایتی این واژهها توجه میشود؛ زیرا قرآن یک کتاب تربیتی است و هدف اصلی آن تحول و دگرگونی اخلاقی است.
اگر روزه بهعنوان یک واجب الهی تشریع میشود، هدف این تشریع آن است که ما به تحول اخلاقی برسیم. اگر بر نماز تأکید میشود، میخواهد که ما با خواندن نماز و با حضور قلب در ردیف ذاکرین قرار بگیریم.
هنگامی که در این کتاب الهی موضوعِ رشد مطرح میشود، قرآن درصدد بیان کارکرد و دستاورد تربیتی این مفهوم است. به همین دلیل در سوره جن، مقام رشد را هدف نزول قرآن و سرمنزل مقصود آفرینش انسان معرفی میکند. با تأمل در دو آیه اول سوره جن، این سؤال جدی مطرح خواهد شده که رشد چیست و در قرآن چه تعریفی از واژه رشد اراده شده است؟ و از منظر قرآن، انسان رشد یافته دارای چه ویژگیهای اخلاقی است. شاخصهها و پارامترهای رشد چیست؟
در سوره حجرات که به سوره اخلاق، شهرت یافته، تعریف قرآنی رشد و ویژگی های رشت یافتگان آمده است. « وَلَٰكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمَانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ أُولَٰئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ؛ لیکن خدا ایمان را محبوب و دوست داشتنی شما گردانید و آن را زینتبخش قلبهایتان قرار داد و کفر و فسق و معصیت را در درون شما زشت و منفور ساخت. کسانی که از چنین ویژگیهایی برخوردارند به حقیقت رشد یافتگاناند».
بر اساس این آیه، رشد تفضل و هدیهای الهی است که خداوند به فضل خود تحولی را در درون مؤمنان ایجاد میکند و میل و گرایش آنان دگرگون میشود و در پرتو این لطف الهی معنایی زیبایی و زشتی در نگاه آنان تغییر میکند و با میل و اشتیاق به سوی انجام وظایف برخاسته از ایمان میشتابند. نماز، روزه، خمس، زکات را دوست میدارند و عاشقانه برای انجام آن بیقراری میکنند؛ بنابراین مقام رشد مقامی است که گرایشهای انسان مؤمن، ساماندهی و مهندسیشده و مؤمن به سطحی از عصمت میرسد. رشد یعنی تحول اساسی در بینشها و گرایشهایِ انسانی که خود را در معرض تربیت و هدایت قرآنی قرار داده است.
ماه رمضان فرصتی ویژه است تا در پرتو اعمال خالصانه خود؛ در پرتوی نماز، روزه، انفاق و نیز با پرهیز از زشتیها و گناهان، آماده پذیرش مقام والای رشد شویم. مقامی که میلهای و گرایشها و ذائقه ما دگرگون میشود.
دگرگونی ذائقه با 5 نشانه و پنج ویژگی همراه است. اولین و مهمترین آنها دوست داشتن ایمان و جلوههای ایمان است. حضرت اباعبدالله(ع) در شب عاشورا فرمودند: خدا میداند که ما نمازخواندن را دوست داریم. خدا میداند که ما قرآن خواندن را دوست داریم؛ و فاطمه زهرا(س) میفرمودند: من از دنیای شما سه چیز را دوست دارم؛ تلاوت قرآن، چشم دوختن به چهره رسول خدا و انفاق در راه خدا. «حُبّب اِلَیَّ مِنْ دنیاکُم ثلاثُ: تلاوة کتاب الله والنّظر فی وجه رسول الله والانفاق فی سبیل الله». امام علی(ع) در کلامی نغز میفرمایند: ارزش و قیمت هر انسانی براساس محبوبهای او تعیین خواهد شد «قِیمَهُ کُلِّ إمرئٍ ما یُحْسِنُهُ»(نهجالبلاغه، حکمت 81).
انتهای پیام
