کرامت انسانی؛ مهمترین پیام قرآنی در دیوان حافظ
استاد ادبیات دانشگاه بوعلیسینا همدان با بیان اینکه از نگاه عارفان ما آنقدر که حافظ را میخوانیم کمتر به دنیای اسلامی و انسانی وی نفوذ کردهایم، گفت: در کلام حافظ، آیات قرآن را به شکل عربی نمیبینیم اما مضمون قرآن و پیامهای قرآن که اصلیترین آن کرامت انسانی است بهخوبی در کلام حافظ پیداست.
امروز 20 مهرماه روز بزرگداشت شمسالدین محمد متخلص به حافظ و ملقب به لسانالغیب، از شاعران پارسیزبان دهه هشتم هجری است؛ شهرت او به «حافظ» از آنجایی نشئت میگیرد که حافظ قرآن بوده است.
در بررسی بسیاری از ابیات دیوان حافظ، مفاهیم قرآنی تجلی یافته است، با استناد به برخی آیات قرآن گرایش و علاقه این شاعر به اهل بیت(ع) نیز محرز است. شیوه سرودن غزل حافظ که همان سرودن ابیات مستقل است تحت تأثیر سبک قرآن بوده است.
حافظ در عین حال فرهنگ باستانی و فرهنگ ایرانی اسلامی را با دین و فلسفه و عرفان پیوند داده است و به همین ترتیب در اثرپذیری حافظ از قرآن تردیدی نیست.
مهدی شریفیان، از اساتید گروه ادبیات دانشگاه بوعلیسینا، در گفتوگو با ایکنا از همدان با بیان اینکه تاکنون در ادبیات پارسی به لحاظ نظری درباره حافظ و اشعار او بهخوبی پیش رفتهایم، اظهار کرد: متأسفانه در عمل به آموزههای حافظ آنچنان که باید حق مطلب را ادا نکردهایم.
کمتر به دنیای اسلامی و انسانی حافظ نفوذ کردهایم
وی ادامه داد: از نگاه عارفان ما آنقدر که حافظ را میخوانیم کمتر به دنیای اسلامی و انسانی وی نفوذ کردهایم و تعالیم او را در زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی سرلوحه خود قرار دادهایم.
شریفیان گفت: در اشعار حافظ میخوانیم که «آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است با دوستان مروت، با دشمنان مدارا» و یا در ابیات دیگری میبینیم که «یک حرف صوفیانه بگویم اجازت است که ای نور دیده صلح به از جنگ و داوری»، با نگاهی کلی به این ابیات میبینیم که حافظ همواره به صلح و دوستی و مروت سفارش دارد، اما متأسفانه در عمل به این آموزههای حافظ باز ماندهایم.
وی در بررسی اینکه فرهنگ حافظ از مشروطه به بعد چقدر توانسته جا بیافتد و مردم چقدر از آموزههای حافظ بهرهمند شدهاند، افزود: بسیاری از ما غزلهایی از حافظ را حفظ هستیم و یا در مناسبتهای مختلف مانند شب یلدا و... به غزلیات حافظ روی میآوریم.
این استاد ادبیات تأکید کرد: حافظ تنها شاعری است که هم در بین متدینین و هم در بین خانوادههایی که اعتقاد مذهبی ندارند محبوب است در حقیقت او تنها شاعری است که اشعارش برای متدینین محبوب و برای عدهای که عرق دینی ندارد نیز محل رجوع است.
چهره شاخصی که عرفان اسلامی را جاودانه کرد
وی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به اینکه در شعر عرفانی ـ ایرانی تنها چهره شاخص که عرفان اسلامی را جاودانه کرده حافظ است، افزود: در میان شاعران بزرگ همچون مولانا، سعدی، ثنایی، صائب تبریزی و حتی در عصر معاصر سهراب سپهری و هوشنگ ابتهاج همگی اشعارشان در بیان عرفان اسلامی بوده، اما هیچ یک نتوانستهاند همچون حافظ در جادوگری و احضار کلمات تا این حد موفق باشند.
شریفیان ادامه داد: حافظ با تخصص ویژهای که در شناخت کلمات دارد، از آنها رستاخیز ایجاد کرده و در حقیقت به لحاظ فرم و چگونه گفتن در بیان عرفان اسلامی از همه شاعران عارف مسلک در رتبه بالاتری قرار گرفته است.
شریفیان یادآور شد: با ورود اسلام به ایران و مسلمان شدن بسیاری از ایرانیها، به طبع یکی از منابعی که برای شاعران و نویسندگان ایرانی الهامبخش بوده قرآن است.
قرآن کریم؛ کتاب بالینی همه شاعران
وی با بیان اینکه کتاب مقدس قرآن کریم کتاب بالینی همه شاعران از زمان رودکی تا آغاز نهضت مشروطه ایران بوده است، افزود: در میان شاعران حافظ به شیوهای خاص و نگرشی خاص قرآن را در اشعار خودش جای میدهد، اینکه همه شاعران از قرآن بهرهمند هستند و حتی قرآن را حفظ بودهاند شکی نیست، اما حافظ به علت انس خاصی که با قرآن داشته و غریزه و فطرت هنری که خداوند به او بخشیده بود قرآن را به شکل زیباتری در آثار خودش منعکس کرده است.
شریفیان ادامه داد: در کلام حافظ آیات قرآن را به شکل عربی نمیبینیم، اما مضمون قرآن و پیامهای قرآن که اصلیترین آن کرامت انسانی است بهخوبی در کلام حافظ پیداست. حافظ بهنحو بسیار زیبایی کارکردها و پیامهای قرآنی را دریافت کرده و آن را در غزلهای خود جاودان کرده است، بعید میدانم شاعر دیگری را همچون حافظ پیدا کنیم که این کرامت انسانی را به این شکل زیبا در اشعار خودش منعکس کند.
آموزههای حافظ کمتر عملی شده است
این استاد ادبیات در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به اینکه از زندگی خصوصی حافظ اطلاعات چندانی در دسترس نیست، افزود: درباره او فقط میدانیم که حافظ قرآن، عالم و عارف بوده و تحصیلات مدرسهای بسیار خوبی داشته است که البته در زمان حیاتش بهعنوان شاعر معروف نبوده و پس از وفاتش، شاگرد وی به نام محمد گلاندام اشعار وی را جمعآوری و تدوین میکند.
وی اظهار کرد: درباره شخصیت حافظ که از اشعارش استنباط میشود تاکنون هزاران هزار کتاب و مقاله نوشته شده که کمتر شاعری بوده که پیرامون وی تا این حد تحقیق شده باشد. گرچه به لحاظ نظری حافظ را خوب شناختهایم و تاکنون کتب بسیاری درباره وی نوشته شده، اما متأسفانه در عمل به آموزههای حافظ که همان برگرفته از قرآن است کمتر کار شده است.
انتهای پیام
