اختلاف روايات در زمان ختم قرآن
از مجموع روايات مربوط به ختم قرآن بر مىآيد كه تلاوت مطلوب آن است كه با نشاط، تدبر در معانى، خشوع قلب و صفاى باطن همراه باشد و با حفظ اين مهم، اختلاف روايات در زمان ختم قرآن، به تفاوت شايستگىهاى ذاتى قاريان و نيز تأثير معنوى برخى از زمانها و مكانهاى مقدس باز مىگردد.
حجتالاسلام والمسلمین عیسی عیسیزاده، عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کریم در سیزدهمین یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داده؛ نوشته است: واژه «ختم» در لغت، به معناى رسيدن به پايان هر چيز است. ختم به معناى «مُهر نهادن بر چيزى» و ختام به معناى «مُهر» نيز از همين ريشه است.
ختم قرآن در اصطلاح، هماهنگ با مفهوم لغوى آن، به معناى قرائت قرآن كريم از آغاز تا پايان آن است. قرآن كريم از ختم سخنى به ميان نياورده است. عنوان «ختم قرآن» از صدر اسلام براى مسلمانان آشنا بوده است و پيامبر(ص)، اهل بيت(ع) و صحابه درباره چگونگى، زمان، روش و ثواب ختم قرآن كريم سخن گفتهاند. شايد تعبير «مجلس ختم» كه براى درگذشتگان برگزار مىشود از همين «ختم قرآن» گرفته شده باشد؛ زيرا مرسوم است كه در چنين مجلسى يک يا چند بار، قرآن را ختم مىكنند.
بیشتر بخوانید:
- آداب باطنی تلاوت قرآن را بشناسیم
- زندهترین حالات و اوقات را به تلاوت قرآن اختصاص دهیم
- حق تلاوت با رعایت آداب ظاهری محقق میشود
- آثار و ارزش تلاوت قرآن را قدر بدانیم
- توصیههای اهل بیت(ع) در زمینه آموزش قرآن به فرزندان
اما درباره ختم قرآن از سوی افرادی که فقط بخشی از آن را بلد هستند، از رسول خدا(ص) نقل شده است که فرمود: «ختم قرآن، تا آن جايى است كه بلد هستى»؛ علامه مجلسى در این باره نوشته است: «شايد مراد، اين است كه هر كس قرآن را به اندازهاى بخواند كه مىداند(بلد است يا از حفظ دارد يا در دسترس دارد)، ثواب ختم همه قرآن به او داده مىشود، هر چند كه قرآن در واقع، بيش از آن مقدارى است كه او مىداند يا بيش از آن باشد كه او خوانده است.» محمدصالح مازندرانى در شرح اين روايت نوشته است: «يعنى قارى قرآن، آن را تا هر كجا كه مىداند، بخواند كه در اين صورت پاداش او مانند كسى است كه همه قرآن را مىداند و مىخواند.»
پاداش ختم قرآن
رسول خدا(ص) درباره آثار ختم قرآن فرمودند: «وقتى كسى قرآن را ختم كند، در آن هنگام ۶۰ هزار فرشته بر او درود مىفرستند» نیز فرمودند: «كسى كه قرآن را ختم كند، چنان است كه نبوت در ميان دو پهلويش قرار داده شده باشد، جز آنكه به او وحى نمىشود» و در سخنی دیگر در این باره فرمودند: «هنگام ختم كردن قرآن، دعايش مستجاب مىشود، و درختى در بهشت به او داده مىشود» همچنین فرمودند: «هر كسی قرآن را در ابتداى روز ختم كند، فرشتگان تا شب بر او درود مىفرستند و هر كس آن را در پايان روز ختم كند، فرشتگان تا صبح بر او درود مىفرستند» در سخنی دیگر نیز فرمودند: «براى قارى قرآن، يک دعا پذيرفتنى است. پس اگر صاحبش خواست، در همين دنيا به او داده مىشود و اگر خواست، مىتواند آن را به آخرت موكول كند.»
ارزش ختم قرآن در مكه
امام زينالعابدين(ع) فرموده است: «هر كس قرآن را در مكه ختم كند، نمىميرد تا آن كه پيامبر خدا(ص) و نيز جايگاه خود را در بهشت ببيند.»
امام باقر(ع) نیز در این باره فرموده است: «هر كس كه در مكه، از جمعه تا جمعه يا در كمتر يا در بيشتر از آن، ختم قرآن كند و پايان آن، روز جمعه باشد، براى او پاداش و حسنات از اولين جمعهاى كه در دنيا بوده تا آخرين جمعهاى كه در دنيا خواهد بود، نوشته مىشود. اگر در روزهاى ديگر نيز ختم كند، همينطور است.»
مدت ختم قرآن
پيامبر خدا(ص) درباره زمان ختم قرآن فرمودند: «هر كس قرآن را در هفت روز ختم كند، خداوند عزوجل او را از شمار نيكوكاران مىنويسد و نبايد در كمتر از سه روز، آن را بخواند و ختم كند.» خود آن حضرت نیز براساس نقل عايشه، قرآن را در كمتر از سه روز، ختم نمىكرد و میفرمود: «كسى كه قرآن را در كمتر از سه روز بخواند، آن را نمىفهمد.»
به نقل از عبدالله بن عمر، مردى خطاب به پیامبر(ص) گفت: اى پيامبر خدا، كسى كه قرآن را در هفت روز بخواند چگونه است؟ حضرت فرمود: «اين، كار مقربان است» گفت: اى پيامبر خدا، كسى كه آن را در پنج روز بخواند چه طور؟ فرمود: «اين، كار صديقان است» گفتند: اى پيامبر خدا، كسى كه در سه روز بخواند چه؟ فرمود: «اين، كار پيامبران است. اين، كارى طاقتفرساست و گمان نمىكنم شما توانش را داشته باشيد، مگر آن كه رنج شبخيزى را تحمل كنيد، يا اينكه شخص، سوره را آغاز كند و هم و غمش به پايان رساندن آن باشد» گفتند: اى پيامبر خدا، در كمتر از سه روز، چه؟ فرمود: «نه هر يک از شما نيرو و نشاطى در خود ديد، آن را صرف نيكو خواندن قرآن كند.»
در نقلی از على بن ابى حمزه آمده است، ابوبصير از امام صادق(ع) سؤال كرد و من نيز حاضر بودم. گفت: فدايت شوم، من قرآن را در يک شب بخوانم؟ فرمود: «خیر»، گفت: در دو شب؟ فرمود: «خیر»، تا رسيد به شش شب. در اين هنگام، امام با دستش اشاره كرد و فرمود: «بلی» و سپس فرمود: «اى ابومحمد پيش از شما، ياران محمد(ص)، قرآن را در يک ماه و كمتر مىخواندند.»
درباره سیره امام رضا(ع) در ختم کردن قرآن آمده است که ابراهيم بن عباس گفت: امام هشتم قرآن را هر سه روز، ختم مىكرد و مىفرمود: «اگر مىخواستم آن را در كمتر از سه روز ختم كنم، ختم مىكردم؛ ليكن من بر هيچ آيهاى نمىگذرم، مگر اينكه در آن و اينكه درباره چه چيزى و در چه زمانى نازل شده است، مىانديشم. از اينرو، هر سه روز يکبار، آن را ختم مىكنم.»
از مجموع روايات مربوط به ختم قرآن بر مىآيد كه تلاوت مطلوب آن است كه با نشاط، تدبر در معانى، خشوع قلب و صفاى باطن همراه باشد و با حفظ اين مهم، اختلاف روايات در زمان ختم قرآن، به تفاوت شايستگىهاى ذاتى قاريان و نيز تأثير معنوى برخى از زمانها و مكانهاى مقدس باز مىگردد.
دعای ختم قرآن
در باره دعا هنگام ختم قرآن آمده است که رسول خدا(ص) هرگاه قرآن را ختم مىكرد، افراد خانوادهاش را گرد مىآورد و دعا میفرمود و پس از ختم كردن قرآن مىفرمودند: «خدايا به حق قرآن، بر من رحم كن و آن را براى من پيشوا و راهنما و رحمت قرار ده. خدايا! آنچه را كه از آن فراموش كردهام، به يادم آور و آنچه را كه از آن نمىدانم، به من بياموز و تلاوتش را در اوقات شب و روز، روزىام فرما و آن را برايم حجت قرار ده، اى پروردگار جهانيان.»
و آن حضرت به دیگرانی که ختم قرآن میکردند، میفرمود: «هر گاه يكى از شما قرآن را ختم كرد، بگويد: بار الها! وحشت مرا در قبرم به آرامش تبديل كن.»
امام على(ع) نیز در بيان جملاتى كه هنگام ختم قرآن گفته مىشود، میفرماید: «محبوبم پيامبر خدا(ص) به من فرمود كه در هنگام ختم قرآن، با اين كلمات دعا كنم: «بار الها! خشوع خاشعان را و اخلاص اهل يقين را و همراهى با نيكان را و سزامندى حقايق ايمان را و بهرهمندى از هر نيكى را و به سلامت ماندن از هر گناهى را و مستوجب رحمتت شدن را و موجبات آمرزشت را و رسيدن به بهشت و رهيدن از آتش را از تو مىخواهم.»
ارزش حفظ قرآن
از توصیههای رسول خدا(ص) و ائمه هدی(ع) تأکید بر حفظ قرآن است، پيامبر خدا(ص) درباره ارزش حفظ کردن قرآن فرمودند: «هر كس كه خدا نعمت حفظ كتاب خود را به او عطا كند و آن كس گمان كند كه به ديگران نعمتى بزرگتر از اين نعمت او داده شده است، بیگمان نسبت به بزرگترين نعمت، تحقير و ناسپاسى روا داشته است.»
و در سخنی دیگر نیز آن حضرت فرمودند: «تعداد درجات بهشت به تعداد آيههاى قرآن است، هنگامى كه اهل قرآن وارد بهشت شود، به او گفته مىشود قرآن بخوان و بالا برو، براى هر آيهاى درجهاى است، بنابراين بالاترين درجه از آنِ حافظان قرآن است» و نیز فرمودند: «خداوند دلی را که قرآن را حفظ کند عذاب نمیکند» و فرمودند: «كسی كه قرآن را حفظ كند و حلالش را حلال و حرامش را حرام بداند، خداوند او را به بهشت میبرد و شفاعت او را درباره ۱۰ نفر از خاندانش كه آتش دوزخ به آنها واجب گشته است، میپذيرد.»
امام صادق(ع) نیز در اینباره فرموده است: «حافظ قرآن که عامل به آن است، همنشین فرشتگان پیامآور نیک رفتار است.»
امام صادق(ع) درباره شیوه دعا برای حفظ قرآن، خطاب به ابان بن تغلب فرمود: «میگویی: پروردگارا از تو میخواهم بر محمد و خاندان او درود فرستی و حفظ قرآن و انواع دانش را بر من روزی فرمایی و آنها را در دل و گوش و چشمم پابرجا بنگاری و با گوشت و خون و استخوان و مغزم بیامیزی و به رحمت و قدرتت، در شب و روزم آنها را به کار گیری.»
یکی از نکات مورد توجه در حفظ کردن قرآن این است که حافظان قرآن بکوشند تا از محفوظات قرآنی خویش حفاظت کنند. امام صادق(ع) درباره پیامد فراموشی آیات قرآن در قیامت فرموده است: «مردى كه سورهاى را مىداند و سپس فراموش مىكند يا ترک آن مىكند و به بهشت مىرود، آن سوره از سوى بالا سر مىكشد در زيباترين صورت و به او مىگويد: مرا مىشناسى؟ جواب مىدهد: خیر، او مىگويد: من آن سورهام، مرا به كار نبستى و از دست گذاردى، به خدا اگر مرا به كار بسته بودى هر آينه تو را به اين درجه مىرسانيدم و با دستش اشاره به بالاى سرش مىكند.»
انتهای پیام
