هر آنچه که باید درباره شیطان بدانیم

به گزارش ایکنا از قزوین، محسن حق‌شناس، استاد نهج‌البلاغه، در جلسه تفسیر خطبه ۱۹۲ نهج‌البلاغه با بیان اینکه به اعتقاد علما این خطبه طولانی‌ترین خطبه از نهج‌البلاغه محسوب می‌شود، گفت: قاصعه صدونودودومین خطبه نهج‌البلاغه است و به لحاظ مستندات بسیار قوی است چرا که در کتب علمای بزرگ جهان تشیع همچون شیخ کلینی و شیخ صدوق و نیز در کتب اهل سنت به آن پرداخته شده است.

این استاد نهج‌البلاغه اظهار کرد: «قاصعه» به معنای نشخوار کردن است و نشخوار یعنی رفت و آمد غذا. شاید دلیل نامگذاری این خطبه آن باشد که حضرت امیر(ع) مطلبی را در آن عنوان کرده و عبور می‌کند و مجدداً باز می‌گردد و بیشتر آن مطلب را می‌پروراند؛ عرب این رفت و برگشت کلام را هم «قَصَعَ» می‌نامد.

بیشتر بخوانید:

• شیطان چه گناهانی را زینت می‌دهد 
• مرگ دوم چه زمانی رخ می‌دهد 
• احوالات انسان گناهکار در عالم برزخ 

وی ادامه داد: برخی دیگر از علما معتقدند که این قاصعه به معنای کوبش و ضرب و شتم کردن است و حضرت امیر(ع) در این خطبه شیطان و طرفداران او را تحقیر و تصغیر می‌کند. این خطبه تحلیل‌های دقیقی در رابطه با ابلیس ارائه می‌کند. اینجا منظور از «ابلیس» یک شخص است و طرفداران او «شیاطین» نامیده می‌شوند.

خداوند چند بار در قرآن از شیطان نام برده است

حق‌شناس خاطرنشان کرد: پرداختن به ابلیس مهم است چون قبل از خلقت ما آفریده شده و در آستانه خلقت ما مورد آزمون قرار گرفته است که در این آزمون زمین خورده و دائماً همراه ماست و تلاش می‌کند تا بنی‌آدم را هم به زمین بزند. خداوند ۸۸ بار در قرآن از شیطان نام برده است و ۲۵ مرتبه از آن را تصریح می‌کند که ابلیس دشمن شماست و هرگز از او غافل نباشید.

وی در این جلسه تفسیر نهج‌البلاغه اظهار کرد: خطبه ۱۹۲ سخنرانی بی‌نظیر حضرت امیرالمؤمنین(ع) است که در آن ابتدا به موضوع حضرت آدم و ترک اولی اشاره می‌کند و سپس به موضوع امتحانات الهی و جهل انسان در آن مواضع ابتلاء می‌پردازد. خطبه قاصعه متضمن مذمت ابلیس است. حضرت علی(ع) رفتار ابلیس را مطالعه کرده و شخصیت او را نقد می‌کند. در این خطبه رفتار طیف شیطانی و شیطان‌صفتان مطالعه شده است و حضرت علائم رفتارهای شیطانی را به ما نشان می‌دهد تا بتوانیم به شایستگی رفتار خود را کنترل و مدیریت کنیم.

چگونه ابلیس را بشناسیم

این استاد نهج‌البلاغه بیان کرد: ابلیس به جهت استکباری که به خرج داد دچار مذمت شد، او سجده بر آدم را ترک کرد و حضرت اصرار دارند که اولین کسی که «عصبیت» را آشکار کرد ابلیس بود. تعصب هم از واژه عصبیت است و زمانیکه بر یک موضوعی اصرار و پافشاری کنیم تعصب نامیده می‌شود. تمام تلاش امیرالمؤمنین(ع) بر آن معطوف شده است که ما را از طی کردن مسیر ابلیس بر حذر دارد؛ باید ابتدا ابلیس و مسیر او را بشناسیم و سپس از آن دوری کنیم. تمام خطبه ۱۹۲ حول محور ابلیس، رفتار شیطان‌صفتان و پرهیز از پیروی شیطان است.

وی در بیان تفسیر خطبه ۱۹۲ گفت: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَبِسَ الْعِزَّ وَ الْکبْرِیاءَ وَ اخْتَارَهُمَا لِنَفْسِهِ دُونَ خَلْقِهِ، حمد از آن خدایی است که جامه عزّ و کبریا تنها برازنده اوست و این عزت و کبریایی را خدای متعال فقط برای خود اختیار کرده است و ما باید در مقابل آن عزیز متکبر سر تعظیم و تسلیم فرود آوریم.

لعنت خداوند شامل چه گروهی می‌شود

این استاد نهج‌البلاغه ادامه داد: وَ جَعَلَهُمَا حِمًی وَ حَرَماً عَلَی غَیرِهِ وَ اصْطَفَاهُمَا لِجَلَالِهِ، خدای متعال عزت و کبریایی را حرم خود قرار داده و بر غیر خود ممنوع کرده است. حِمًی به معنای قُرقگاه است که ممنوعیت ورود دارد. وَ جَعَلَ اللَّعْنَةَ عَلَی مَنْ نَازَعَهُ فِیهِمَا مِنْ عِبَادِهِ، خدای متعال لعنت و دوری از رحمتش را نصیب گروهی از بندگان خود می‌کند که در بزرگی و عزت با او منازعت می‌کنند چون ذات وجودی انسان‌ها اقتضای کبریایی ندارد.

وی گفت: إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ فَإِذا سَوَّیتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ فَسَجَدَ الْمَلائِکةُ کلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِیسَ، خداوند بر نهان جان‌ها عالم است و در غیب موجودات است که در قرآن کریم فرمود؛ «من بنا دارم بشری را از خاک خلق کنم» مفسرین معتقدند زمانی‌که بحث جسم می‌شود قرآن کریم از واژه «بشر» استفاده می‌کند و خداوند در خلقت انسان فرموده «هنگامی‌که همه چیز را در جای خود قرار دادم از روح خدایی خود در او دمیدم، پس برای او به سجده بیفتید» و همه سجده کردند مگر ابلیس.

این استاد نهج‌البلاغه در پایان تصریح کرد: «تعصب داشتن» اولین ویژگی است که امام علی(ع) از ابلیس و شیاطین و شیطان‌صفتان عنوان می‌کند. نخستین ویژگی انسان متعصب و متکبر آن است که داشته‌های خود را می‌بیند و از کمبودهای خود بی‌خبر است اما در زمان مواجهه با مردم؛ کمبودهای مردم را می‌بیند و از داشته‌های آنها چشم‌پوشی می‌کند.