شاخص‌ترین فلسفه حج تقویت امامت است

از دیدگاه معصومین، حج یک فریضه الهی و یک سفر معنوی است که به طور مداوم از سوی پیامبران و ائمه اطهار مورد تأکید قرار گرفته است. حج از لحاظ آنها، نه تنها یک عمل عبادی است، بلکه یک فرصت برای خودسازی، تقویت ایمان و ارتباط با خداست. به منظور بررسی جایگاه حج از منظور معصومین و اهمیت برپایی آن از دیدگاه امامان معصوم علیهم‌السلام، خبرنگار ایکنا از همدان، به بررسی این موضوع پرداخته و در این راستا با حجت‌الاسلام والمسلمین هادی عیوضی، مدرس و مفسر قرآن کریم، گفت‌وگویی کرده است که مشروح آن را در زیر می‌خوانیم:

ایکنا _ لطفا در ابتدا به تعریف معنا و مفهوم حج بپردازید و سابقه تاریخی حج را از منظر قرآن کریم بیان کنید.

حج به معنای قصد می‌باشد و در اینجا به معنای قصد زیارت خانه خداوند متعال و اعمال مشخص حج است. این عمل عبادی از زمان حضرت آدم(ع) بوده است اما از زمان حضرت ابراهیم(ع) که پرچم‌دار توحید است رسما در دنیا مطرح شده است. از همین رو خداوند در قرآن کریم فرموده است: «وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ۖ وَعَهِدْنَا إِلَى ٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ و [یاد کنید] هنگامی که ما این خانه [کعبه] را برای همه مردم محل گردهمایی و جای امن وامان قرار دادیم، و [فرمان دادیم:] از مقام ابراهیم جایگاهی برای نماز انتخاب کنید. و به ابراهیم و اسماعیل سفارش کردیم که خانه‌ام را برای طواف کنندگان و اعتکاف‌کنندگان و رکوع‌کنندگان و سجده‌گذاران [از هر آلودگی ظاهری و باطنی] پاکیزه کنید. » (125 بقره)

همچنین در آیه ۱۲۷ سوره بقره نیز خداوند می‌فرماید: «وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ و [یاد کنید] زمانی که ابراهیم و اسماعیل پایه‌های خانه کعبه را بالا می‌بردند [و به پیشگاه حق می گفتند:] پروردگارا! [این عمل را] از ما بپذیر که تو شنوا و دانایی.»

ایکنا _ اهمیت و ضرورت برپایی حج از منظر معصومین علیهم‌السلام در چیست؟

پیامبر اکرم(ص) فرمود: «مَنْ سَوَّفَ الْحَجَّ حَتَّی یَمُوتَ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَهُودِیّاً أَوْ نَصْرَانِیّاً؛ کسی که حج را تأخیر اندازد [و در انجام آن امروز و فردا کند] تا بمیرد، خدا او را در روز قیامت یهودی یا مسیحی محشور می‌کند.» این مطلب همان است که در آیه به آن اشاره شده و از تارک حج به «مَنْ کَفَرَ» تعبیر شده است.

امیر مؤمنان علی(ع) در واپسین لحظات عمر خویش وصیت‌های مهمی دارد، از جمله می‌فرماید «اللَّهَ اللَّهَ فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ لَا تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُمْ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا؛ خدا را، خدا را درباره خانه پروردگارتان [کعبه در نظر بگیرید ] تا هستید، آن را خالی مگذارید؛ زیرا اگر کعبه خلوت شود، مهلت داده نمی‌شوید.»

هشام بن حکم می‌گوید از امام صادق(ع) درباره فلسفه حج و طواف کعبه سؤال کردم، حضرت فرمود «اِنَّ اللّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ... وَاَمَرَهُمْ بِما یَکُونُ مِنْ اَمْرِ الطّاعَةِ فِی الدِّینِ وَمَصْلِحَتِهِمْ مِنْ اَمْرِ دُنْیاهُمْ فَجَعَلَ فِیهِ الاْجْتِماعَ مِنَ الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ لِیَتَعارَفُوا وَلِیَنْزِعَ کُلُّ قَوْمٍ مِنَ التِّجاراتِ مِنْ بَلَدٍ اِلی بَلَدٍ... وَلِتُعْرَفَ آثارُ رَسُولِ اللّهِ(ص) وَتُعْرَفَ اَخْبارُهُ وَ یُذْکَرَ وَلا یُنْسی. خداوند این بندگان را آفرید و فرمان‌هایی در طریق مصلحت دین و دنیا به آن‌ها داد، از جمله اجتماع مردم شرق و غرب را [در مراسم حج] مقرر داشت تا مسلمانان به خوبی یکدیگر را بشناسند [و از حال هم آگاه شوند و تبادل فرهنگی داشته باشند]و هر گروهی سرمایه‌های تجاری را از شهری به شهر دیگر منتقل کنند [و تبادل اقتصادی داشته باشند]و برای اینکه آثار پیامبر (ص) و اخبار او شناخته و به خاطر آورده شود و فراموش نگردد.»

ایکنا _ بنا به فرمایش بزرگان دین حج چه آثار و برکاتی خواهد داشت؟

بنابر آنچه بزرگان دین فرمودند اعمال آثار متفاوتی در زندگی انسان دارند. برخی از اعمال موجب تخلیه می‌شوند به این معنا که موانع رشد شده و آلودگی‌ها را از نفس انسان برطرف می‌کند، همچون حسادت و غرور که می‌تواند مانع رشد انسان باشد. برخی از اعمال موجب تحلیه هستند به این معنا که صفات خوب و حالات معنوی را در نفس انسان ایجاد می‌کند که موجب رشد انسان خواهد شد مانند ذکر الهی که آرامش قلب را به وجود می‌آورد.

برخی اعمال هم موجب تخلیه و هم موجب تحلیه می‌شوند که حج را می‌توان جزء این اعمال بیان کرد که در آن هم اجتماع و اتحاد مسلمین جهان رخ می‌دهد، هم شناخت دین و معارف اسلام حادث می‌شود وهم رشد اقتصادی به وجود می‌آید.

هشام بن حکم می‌گوید: از امام صادق(ع) درباره فلسفه حج و طواف کعبه سؤال کردم، حضرت فرمود: «اِنَّ اللّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ... وَاَمَرَهُمْ بِما یَکُونُ مِنْ اَمْرِ الطّاعَةِ فِی الدِّینِ وَمَصْلِحَتِهِمْ مِنْ اَمْرِ دُنْیاهُمْ فَجَعَلَ فِیهِ الاْجْتِماعَ مِنَ الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ لِیَتَعارَفُوا وَلِ یَنْزِعَ کُلُّ قَوْمٍ مِنَ التِّجاراتِ مِنْ بَلَدٍ اِلی بَلَدٍ... وَلِتُعْرَفَ آثارُ رَسُولِ اللّهِ (ص)وَتُعْرَفَ اَخْبارُهُ وَ یُذْکَرَ وَلا یُنْسی؛ خداوند این بندگان را آفرید و فرمان‌هایی در طریق مصلحت دین و دنیا به آن‌ها داد، از جمله اجتماع مردم شرق و غرب را [در مراسم حج] مقرر داشت تا مسلمانان به خوبی یکدیگر را بشناسند [و از حال هم آگاه شوند و تبادل فرهنگی داشته باشند]و هر گروهی سرمایه‌های تجاری را از شهری به شهر دیگر منتقل کنند [و تبادل اقتصادی داشته باشند]... و برای اینکه آثار پیامبر (ص) و اخبار او شناخته و به خاطر آورده شود و فراموش نگردد.

یکی دیگر از آثار و برکات حج توجه به هدایتگران و بزرگان توحید و الگوی‌گیری از آنها برای همیشه و در اصل توجه به ولایت است. توجه به این نکته که امیرمؤمنان علی(ع) فرمود: «أَتِمُّوا بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَجَّکُمْ إِذَا خَرَجْتُمْ إِلَی بَیْتِ اللَّهِ فَإِنَّ تَرْکَهُ جَفَاءٌ وَ بِذَلِکَ أُمِرْتُمْ وَ أَتِمُّوا بِالْقُبُورِ الَّتِی أَلْزَمَکُمُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ حَقَّهَا وَ زِیَارَتَهَا وَ اطْلُبُوا الرِّزْقَ عِنْدَهَا؛ هرگاه به [زیارت] خانه خدا می‌روید، با [زیارت مرقد] رسول خدا حج خویش را کامل کنید! پس به راستی ترک زیارت مرقد رسول خدا جفا است و به این امر دستور داده شده‌اید و کامل کنید [حج خویش را [بازیارت] قبور کسانی که خداوند حق آنها و زیارت آنان را بر شما لازم شمرده است و در نزد آن [از خداوند] طلب روزی کنید.»

امام باقر(ع) در حدیثی حکمت و فلسفه حج را چنین بیان فرمود: «إِنَّمَا أُمِرَ النَّاسُ أَنْ یَأْتُوا هَذِهِ الْأَحْجَارَ فَیَطُوفُوا بِهَا ثُمَّ یَأْتُوننَا فَیُخْبِرُونَا بِوَلَایَتِهِمْ وَ یَعْرِضُوا عَلَیْنَا نصْرتَهُمْ؛ همانا به مردم دستور داده شد که نزد این سنگها (کعبه) بیایند و دور آن طواف کنند. آنگاه نزد ما آیند و ما را از ولایتشان خبر دهند و یاری خود را بر ما عرضه کنند.» این حدیث یکی از مهم‌ترین آثار و برکات حج و شاخص‌ترین فلسفه آن را که همان تقویت امامت است، بیان می‌کند.

از بین بردن تکبر که عامل انحراف و شکاف بین مسلمین و ریشه اختلاف و ظلم است نیز از آثار حج است. درباره تواضع آفرینی حج، حضرت امیرمؤمنان(ع) چنین فرمود: «وَ فَرَضَ عَلَیْکُمْ حَجَّ بَیْتِهِ الْحَرَامِ الَّذِی جَعَلَهُ قِبْلَةً لِلْأَنَامِ ... وَ جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلَامَةً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ وَ إِذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِهِ؛ خداوند حج بیت‌الحرام را که قبله مردم قرار داده، بر شما واجب کرد ... و آن را علامت تواضع مردم در مقابل عظمت خداوند و باور عزّت خداوند توسط مردم قرار داد .»

و درباره تکبرزدایی اعمال حج، حضرت صادق(ع) فرمود: «مَا مِنْ بُقْعَةٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی مِنَ الْمَسْعَی لِأَنَّهُ یُذِلُّ فِیهِ کُلَّ جَبَّارٍ؛ هیچ بقعه‌ای محبوب‌تر از محل سعی [بین صفا و مروه] در نزد خدا نیست؛ چرا که در آنجا هر متکبر [ مغروری ] را خوار می‌کند.» و مخصوصا در هنگام هروله که در هر دور در بخشی از مسعی مستحب است، به خوبی هیبت و غرور متکبران و تکبر مغروران می‌شکند.

یکی دیگر از آثار حج تسکین و آرامش قلب است. امام باقر(ع) در این زمینه فرمود: «الْحَجُّ تَسْکِینُ الْقُلُوبِ؛ حج [باعث] آرامش دلهاست.

از بین بردن فقر نیز یکی دیگر از برکات حج است. امام رضا(ع) در این زمینه می‌فرماید: «ما رایت‏ شیئا اسرع غنا و لا انفى للفقر من ادمان الحج هیچ چیزى را بیشتر از حج مداوم، در بى‌‏نیازى و فقرزدایى مؤثر ندیدم.» چرا که حاجی وقتی می‌خواهد عازم حج شود باید مال خود را پاک کند و زکات و خمس کامل مال خود را بپردازد بنابراین در فقرزدایی بسیار مؤثر خواهد بود.