روشنگری، وصایت و دفاع از حقوق بشر؛ راز قدرت زینب(س)

وی افزود: امام حسین(ع) در کربلا به هدف ظاهری خود نرسید و یاران و بسیاری از اعضای خانواده‌اش را از دست داد و قدرت ظاهری نیز به دست نیاورد، اما ارزش‌ها را حفظ کرد. به تعبیر یکی از مستشرقان، «شکست‌خورده‌ای چون حسین(ع) ندیدم که پیروز میدان تاریخ باشد»؛ از همین‌رو، ۱۴ قرن است که درباره ایشان کتاب نوشته می‌شود و نهضت ایشان مورد تحلیل قرار می‌گیرد. این مسئله نشان می‌دهد که یزید، پیروز میدان تاریخ نیست؛ بنابراین فهم واژه مقاومت از اهمیت بالایی برخوردار است.

طیبی با بیان اینکه مقاومت در چارچوب مبانی خاص و معطوف به هدف صورت می‌گیرد، اظهار کرد: هدف مهم و نخست حضرت زینب(س) پس از واقعه عاشورا، تبیین و روشنگری درباره حق و باطل بود. قرآن کریم در آیه ۱۱۲ سوره هود می‌فرماید: «فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ» و در آیه ۱۳ سوره احقاف نیز آمده است: «إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا» که بر اهمیت استقامت تأکید دارد؛ بنابراین هر نوع ایستادگی و استقامت، مقاومت محسوب نمی‌شود و مقاومت باید مبتنی بر مبنا باشد. مقاومت نیز ابعاد مختلفی همچون روانی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی دارد.

استاد حوزه علمیه خواهران با بیان اینکه حضرت زینب(س) چنان از جایگاه والایی برخوردار بود که حتی فرزندان ایشان را به حضرت نسبت می‌دادند و با نام مادر صدا می‌زدند، افزود: این در حالی است که عبدالله بن جعفر، همسر آن حضرت، از نظر اجتماعی نیز جایگاه والا و برجسته‌ای داشت؛ همچنین افرادی با لقب «زینبیون» در تاریخ شناخته شده‌اند.

استاد جامعه‌الزهرا(س) با اشاره به اینکه اطلاعات چندانی از زندگی حضرت زینب(س) پیش از واقعه عاشورا در دست نیست، اظهار کرد: بنده تحقیقات گسترده‌ای درباره زنان تأثیرگذار تاریخ اسلام، از جمله «وافدات» که شامل ۱۵ زن بودند، انجام داده‌ام. معاویه این زنان را دعوت می‌کرد و آنان در دربار وی به‌خوبی از حضرت علی(ع) دفاع می‌کردند که حاصل این پژوهش در کتابی با عنوان «اخبار وافدات» منتشر شده است. همچنین در منابعی همچون «بلاغات النساء» و «عقدالفرید» به سخنان و اقدامات این زنان اشاره شده است. در حال حاضر نیز در دانشنامه زنان اسلام، حدود دو هزار زن تأثیرگذار، جریان‌ساز و صاحب اثر شناسایی شده‌اند.

طیبی تصریح کرد: در نقل‌ها آمده است که حضرت زینب(س) لباس خود را پوشیدند و در اوج حیا ـ که درباره حضرت زهرا(س) نیز بیان شده است ـ در حالی که عمامه بر سر داشتند، با استقامت و قدرت گام برداشتند؛ به‌گونه‌ای که گویی رسول خدا(ص) راه می‌رود. این نشان می‌دهد که حرکات ایشان هوشمندانه و قدرتمندانه بود و در سخن نیز واژگانی را برمی‌گزیدند که اثرگذار باشد. ایشان به سوی کنیزکانی که در منزل حفصه حضور داشتند رفتند و خطاب به آنان فرمودند: اگر امروز تو و خواهرت (عایشه) با علی(ع) ستیزه می‌کنید، پیش‌تر نیز با برادرش، رسول خدا(ص)، ستیزه داشتید و خداوند آیاتی را مخصوص شما نازل کرده است. نقل شده است که حضرت زینب(س) چنان سخن گفتند که حفصه، با وجود آنکه جامعه او را «ام‌المؤمنین» می‌خواند، اظهار ندامت و پشیمانی کرد.

وی افزود: براساس روایات تاریخی، حضرت علی(ع) شب پیش از شهادت در منزل دخترشان حضور داشتند که البته در برخی نقل‌ها این موضوع به ام‌کلثوم نسبت داده شده است، اما نقل صحیح آن است که ایشان در خانه عبدالله بن جعفر بودند و صبح آن شب به شهادت رسیدند. همچنین در دوران امامت امام حسن(ع) نیز حوادثی رخ داد که حضرت زینب(س) در جریان و متن آن‌ها حضور داشتند.

طیبی با اشاره به نقش حضرت زینب(س) در واقعه عاشورا افزود: برخی نقش‌ها آشکار و برخی پنهان هستند. حضور حضرت زینب(س) در خیمه‌ها و آرامش‌بخشی به کودکان از جمله نقش‌های آشکار ایشان به‌شمار می‌آید، اما برای نمونه حضرت ام‌البنین(س) در عاشورا حضور نداشتند و ازاین‌رو نقشی ناپیدا ایفا کردند؛ از جمله اینکه با تطمیع و تهدیدها مقابله کردند و بهترین فرزندان خود را در رکاب امام حسین(ع) راهی میدان کردند که به شهادت رسیدند. حضرت ابوالفضل(ع) نیز به دلیل برخورداری از بصیرت و شناخت درست مسیر، استقامتی معنادار داشت. حضرت زینب(س) واجد هر دو نقش آشکار و پنهان بودند.

مدیر دانشنامه زن مسلمان پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعه‌الزهرا(س) ادامه داد: معاویه، مروان را مأمور کرد تا از دختر حضرت زینب(س) برای یزید خواستگاری کند، اما عبدالله بن جعفر گفت اختیار دخترم با دایی او، امام حسین(ع)، است. حضرت نیز بلافاصله دختر حضرت زینب(س) را به ازدواج پسرعمویش درآوردند و با وجود فقر، امکانات لازم را در اختیار آنان قرار دادند. این دختر و داماد در کربلا حضور داشتند و دختر حضرت زینب(س) از راویان واقعه کربلا بود. در همین ماجرا، مروان به امام حسین(ع) گفت ما تلاش می‌کنیم دشمنی و عداوت میان ما کاهش یابد؛ امام حسین(ع) در پاسخ فرمودند اختلاف ما با شما بر سر نسب و خون نیست، بلکه بر سر باورها، اعتقادات و توحید است.

وی با بیان اینکه نام حضرت زینب(س) در بازه‌ای حدود یک سال، از ابتدای محرم تا زمان بازگشت به مدینه، بیش از پیش بر سر زبان‌ها افتاد و روایت‌های متعددی از ایشان نقل شد، گفت: هنگامی که امام حسین(ع) تصمیم به حرکت از مدینه به سمت کربلا گرفتند، اطرافیان که بوی خطر را استشمام می‌کردند، از ایشان خواستند این سفر را انجام ندهند، اما حضرت زینب(س) آنان را آرام کرد و با وجود آگاهی از خطر، فرمود من باید همراه امام خود باشم؛ و این همان بصیرت زینبی است.

وی افزود: در فاصله حرکت از مدینه تا روز نهم محرم، مطلب شاخص تاریخی چندانی درباره حضرت زینب(س) در دست نیست، اما از این مقطع به بعد، با شناخت یزید، عمر سعد و ابن‌زیاد و آگاهی از روحیات و روان‌شناسی آنان، می‌توان پیش‌بینی کرد که شهادت و اسارت در پیش خواهد بود؛ ازاین‌رو نوع مقاومت حضرت زینب(س) نیز متناسب با این مرحله تغییر می‌کند. همان‌گونه که ما در جنگ ۱۲روزه نوع خاصی از مقاومت را تجربه کردیم، امروز نیز در برابر مسائل اقتصادی نیازمند مقاومت هستیم.

طیبی بیان کرد: حضرت زینب(س) در برابر حفصه و عمه‌هایشان، در زمان حرکت کاروان امام حسین(ع) از مدینه، نوعی مقاومت از خود نشان دادند و در بحبوحه حادثه کربلا نیز نوع دیگری از مقاومت داشتند. به عنوان مثال، در خطبه‌های خود، به تعریف و دفاع از حقوق بشر پرداخته‌اند؛ اگر این تعریف را با اعلامیه جهانی حقوق بشر مقایسه کنیم، تفاوت دیدگاه حضرت زینب(س) با نگاه بشر سکولار به وضوح آشکار می‌شود.

وی افزود: حضرت زینب(س) با وجود آن همه غم و مصیبت و از دست دادن 24 نفر از عزیزان خود در یک نصف روز، وقتی خطبه می‌خواندند، چنان ادبیات فاخر و مسجعی به کار می‌بردند و واژگان را با منطق در کنار هم می‌نشاندند که مایه شگفتی است. ما فکر می‌کنیم حضرت زینب را معرفی کرده‌ایم، اما بسیاری از ابعاد وجودی ایشان هنوز شناخته نشده است. شخصیت ایشان در زمره افرادی است که تاریخ مصرف ندارند؛ برخی افراد زندگی‌شان مانند دایره‌ای است که از یک نقطه شروع شده و به نقطه‌ای دیگر در همان مدار ختم می‌شود، اما برخی انسان‌ها برای مردم هر دوره و زمانه حرفی برای گفتن دارند.

طیبی اظهار کرد: حضرت زینب(س) در حالی چنین کنشگری داشتند که تنها 70 سال از دوران جاهلیت گذشته بود و در دوره خلفا، با وجود تلاش‌های پیامبر(ص) برای زدودن افکار جاهلی درباره زنان، این افکار دوباره به عرصه اجتماعی و خانوادگی بازگشت. عبدالله بن عمر می‌گوید: «تا پیامبر زنده بود، ما جرأت نداشتیم پشت سر زنانمان صحبت کنیم یا به آن‌ها کمک بزنیم، از ترس اینکه وحی نازل شود، اما پس از وفات پیامبر، شروع به انجام این کارها کردیم.

مدیر دانشنامه زن مسلمان پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعه الزهرا(س) با بیان اینکه امام حسین(ع) حضرت زینب(س) را وصی خود در کربلا قرار داد، ادامه داد: در کتب شیعی نقل شده است که امام عسکری(ع) مردم را به حکیمه خاتون ارجاع دادند تا پس از ایشان از امام مطلع شوند. وقتی مردم پرسیدند که آیا باید به یک زن رجوع کنیم، حکیمه خاتون فرمودند: «نیازی نیست به یک زن مراجعه کنید، بلکه شما از حسین بن علی(ع) تبعیت کنید که زینب را در کربلا وصی خود قرار داد.» همچنین امام صادق(ع) حمیده را وصی خود قرار دادند تا مشکلی برای امام کاظم(ع) ایجاد نشود. در کربلا نیز برای حفظ جان حضرت سجاد(ع)، نقش وصایت به حضرت زینب(س) رسید.

طیبی با اشاره به خطبه‌های حضرت در کوفه و شام گفت: ادبیاتی که ایشان در برابر مردم کوفه به کار می‌بردند با ادبیات‌شان در شام تفاوت دارد و حتی در سخن گفتن در برابر عبیدالله با یزید نیز تفاوت مشهود است. بنده مقایسه‌ای بین خطبه‌های حضرت زهرا(س) و حضرت زینب(س) انجام داده‌ام و فرود و فراز سخن و جامعه‌شناسی خطبه‌ها در هر دو مشهود است. حضرت زهرا(س) مشروعیت خلافت خلفا را با ادبیات مردم مدینه به چالش کشیدند و حضرت زینب(س) نیز یزید و تفکرات یزیدی را با ادبیاتی متناسب با مردم شام به چالش کشیدند. ایشان تفکر جبرگرایانه را زیر سؤال بردند و با تعبیر «ما رایت الا جمیلا» نوعی نظام فکری به جامعه خود ارائه کردند.