مصر چگونه «پایتخت تلاوت قرآن» شد

به گزارش ایکنا، با وجود اینکه مصر خاستگاه اصلی هنر تلاوت جهان اسلام است، اما در فضای رسانه‌ای معاصر، شاهد «فراموشی تدریجی مکاتب اصیل» و «گسست میان نسل جدید قاریان با میراث پیشینیان» هستیم. امروزه، برخی تلاوت‌های تجاری و سطحی، جایگزین تلاوت‌های هنری و تأمل‌برانگیز شده‌اند و فنون دقیق وقف، ابتدا، لحن و تجوید که حاصل قرن‌ها تجربه اساتید مصری است، به‌درستی مستندسازی و معرفی نمی‌شوند.

ایکنا در سلسله گزارش‌هایی بر آن است تا با بازخوانی سیر تکاملی این هنر، از «مکتب قدیم» تا ظهور «نوابغ تلاوت»، ضمن آسیب‌شناسی وضعیت فعلی، پلی میان تکنیک‌های اصیل مصری و نیازهای هنری مخاطب قرآنی امروز برقرار کند تا هنر تلاوت از یک «آیین صرفاً تقلیدی» به یک «جریان زنده و پویا» بازگردد. چراکه تلاوت‌های فاخر امروزی، برآمده از مکتب سنتی مصر است و شناخت این سیر تاریخی برای درک اصالت تلاوت ضروری است. همچنین در راستای الگوسازی هنری، معرفی سبک‌ها و نوآوری‌های پیشگامان مصری، بهترین الگو برای قاریان جوان جهت ارتقای استانداردهای فنی و معنوی تلاوت است. 

المیادین در گزارشی پیرامون این موضوع نوشت: مکتب تلاوت قرآن مصر، ساختار باشکوهی است که توسط قاریان برجسته در طی چندین نسل ایجاد شده است. آنچه مکتب تلاوت مصر را از دیگر جریان‌های تلاوت، به‌ویژه سبک‌های رایج در حوزه خلیج فارس که در یک دهه اخیر با کمک شبکه‌های اجتماعی و ماهواره‌ها محبوبیت پیدا کرده‌اند، متمایز می‌کند، پیوند عمیقی است که قاریان مصری میان اصول و تعالیم تلاوت قرآن کریم و فهم دقیق مقامات موسیقایی برقرار کرده‌اند.

این مسئله هیچ ربطی به آوازخوانی یا یادگیری نواختن آلات موسیقی ندارد، بلکه بیشتر به درک قاری از پتانسیل صدا و حنجره‌اش و تطبیق آنها با ترجمه معانی آیات قرآن کریم همراه با احترام، ترس و امید به گشایش، پیروزی و بهشت الهی در حین تلاوت مربوط می‌شود، چیزی که استادان بزرگ مکتب تلاوت مصر به خوبی آن را درک کرده و حتی در آن سرآمد بودند، چه به‌صورت فطری یا از روی مطالعه.

آشنایی با عبدالوهاب و محمد رفعت  

بیشتر قاریان بزرگ مصری عاشق موسیقی بودند و آن را به صورت حرفه‌ای فرا می‌گرفتند. برای مثال، شیخ محمد رفعت آثار بتهوون و موتزارت را در اختیار داشت، همانطور که شیخ محمود البنا نیز مقامات موسیقی را به صورت حرفه‌ای زیر نظر شیخ درویش الحریری، که استاد موسیقی محمد عبدالوهاب بود، فرا گرفت.

اما عبدالوهاب و یا ام کلثوم، به دنبال قاریان بودند تا هنر خوانندگی و مقام‌های موسیقی را بیاموزند و با برخی از شیوخ رابطه نزدیکی داشتند.

ایمن الحکیم در کتاب خود «مزامیر قرآن» جزئیاتی از این ارتباط را ثبت کرده و به نقل از پسر شیخ مصطفی اسماعیل می‌گوید: «یک بار، پدرم در ساختمان رادیو مشغول ضبط تلاوت هفتگی خود بود و هنگام خروج از ساختمان، از ورود ام کلثوم شگفت‌زده شد. وقتی ام کلثوم او را دید، نزد او رفت تا در مورد آهنگی که به‌تازگی ضبط کرده بود با او مشورت کند، زیرا احساس می‌کرد مشکلی در آن وجود دارد. وقتی پدرم حرف‌های او را شنید، مشکل آن آهنگ را به او گفت.»

عبدالوهاب هم هر وقت که به محضر شیخ محمد رفعت می‌رفت، شاگرد یا به قول خودش «خادم شیخ» می‌شد و همچنان شنونده و دوستدار قاریان بزرگی مانند شیخ مصطفی اسماعیل و عبدالباسط عبدالصمد باقی ماند.

طه محمد عبدالوهاب، متخصص مقام‌ها و صوت‌ها، داور بین‌المللی در مصر و جهان عرب، و دارای مدرک دکترا در مقام‌های قرآنی بود که استاد تعدادی از قاریان برجسته بوده است. عبدالوهاب نزد شیخ محمد رفعت و علی محمود تحصیل کرد. ام کلثوم نزد شیخ ابوالعلاء محمد و زکریا احمد، که هر دو در اصل قاری بودند، و همچنین نزد پدر موسیقی مدرن مصر، شیخ و قاری مصری، عثمان حسن، متولد ۱۸۰۰، تحصیل کرد.

در این زمینه، شیخ محمد متولی الشعراوی تقسیم‌بندی زیبایی از مکتب تلاوت در مصر ارائه می‌دهد و می‌گوید: «هر که خواهان تسلط بر قرائت است، به شیخ الحصری گوش فرادهد، هر که خواهان پاکی صدا است، به شیخ عبدالباسط گوش فرادهد، هر که خواهان خشوع است، به المنشاوی گوش فرادهد، هر که خواهان هنر در تلاوت است، به شیخ مصطفی اسماعیل گوش فرادهد و هر که همه اینها را می‌خواهد، به شیخ محمد رفعت گوش فرادهد، زیرا او مکتب موسیقی است.»

_{محمد رفعت}

شیخ قاریان، محمد رفعت، با صدایی قوی، متمایز و انعطاف‌پذیر متمایز بود و می‌توانست آیه را به راحتی با مقام‌های مناسب موسیقی و اجرای مناسب تلاوت‌ کند و این احساس را در شما ایجاد کند که گویی تجسم آیه قرآن است.

صفوت عکاشه، کارشناس مقا‌م‌های موسیقی می‌گوید: صدای شیخ محمد رفعت به گام «آلتو» که یکی از گام‌های آوازی اپرایی است، نزدیک است و صدای او از ۱۸ گام تشکیل شده است و گاهی اوقات می‌تواند به ۲۱ گام برسد. او گام‌ها را به سبک سمفونی‌های موسیقی با یکدیگر هماهنگ می‌کرد و این امر در تلاوت آیات قصص قرآنی توسط او بسیار مشهود است.

کمال النجمی، منتقد موسیقی، درباره شیخ مصطفی اسماعیل گفت: «او صدایی بی‌نظیر، فراگیر و قدرتمند داشت و دانش او از مقام‌ها در میان قاریان، از جمله شیخ رفعت، بی‌نظیر بود. با این حال، شیخ مصطفی از صدا و دانش خود برای نشان دادن زیبایی و ماهیت معجزه‌آسای آیات استفاده می‌کرد.» بنابراین، جای تعجب نیست که ام کلثوم و عبدالوهاب به شیخ مصطفی اسماعیل گوش فرا می‌دادند و با او دوستی شخصی برقرار می‌کردند و در نهایت از تسلط او بر مقام‌ها و اجرا درس می‌گرفتند.

اما صوت شیخ عبدالباسط عبدالصمد، با حزن و خشوع خاص خود، در مقام صبا می‌درخشد. به دلیل قدرت صدای او و تأثیر تلاوتش، کارگردان فقید مصطفی عقاد، صوت شیخ عبدالباسط را در فیلم معروف خود «محمد رسول الله (ص)» به عنوان صدای بلال الجبشی، مؤذن پیامبر به کار گرفت. این اذان به دلیل کیفیت تأثیرگذاری صدای عبدالباسط منحصر به فرد بود.

«هنر گوش دادن» به قرائت قرآن

شیخ محمود الحصری علاوه بر یادگیری اسرار مقام‌های موسیقی که استادان بزرگ مکتب تلاوت به طور غریزی به آنها پی برده بودند و در تصویرسازی آهنگین معانی قرآن کریم نقش داشتند، توضیح دیگری نیز برای گسترش مکتب تلاوت مصر داشت.

الحصری، به دور از تعصب و جانبداری نسبت به مصر، این تمایز را به یک رسم باستانی و موروثی مصری نسبت می‌دهد که شاید به زمان فراعنه برگردد، یعنی رسم و آیین‌های جشن منحصر به فرد مرگ که با ورود اسلام به مصر تعدیل شد، بنابراین هنگام برگزاری «مراسم سوگواری»، خانواده متوفی در آن با تلاوت قرآن با فرد از دست رفته خود وداع می‌کردند و این مراسم به جشن‌ها نیز گسترش یافت. زیرا به گفته شیخ الحصری «هر که خود را وقف چیزی کند، در آن به برتری خواهد رسید».

_{قرائت مصطفی اسماعیل در حضور ملک فاروق}

هیچ قاری در جهان وجود ندارد که به سطح قاریان مصری برسد. تلاوت در مراسم تشییع جنازه و عروسی به این قاریان این امکان را داد تا اجرای خود را اصلاح کنند و تلاوت قرآن را به منبع امرار معاش برای قاری مصری تبدیل کرد.

آنچه مصر را در این زمینه متمایز می‌کند و آن را به «پایتخت تلاوت قرآن» و قاریان آن را به تأثیرگذارترین و مشهورترین قاریان تبدیل می‌کند، سبک منحصر به فرد اجرا است. بنابراین، در میان حضار می‌بینیم برخی افراد برای تحسین قاری می‌ایستند و به شیوه‌ای که مختص مخاطبان تلاوت قرآن در مصر است، فریاد می‌زنند یا تشویق می‌کنند.

نقش این مخاطبان به ابراز «لذت» خود از صدای قاری ختم نمی‌شود، بلکه گاهی اوقات برای اصلاح مسیر تلاوت مداخله می‌کنند. این پدیده توجه کریستینا نلسون، محقق آمریکایی، را در کتابش «هنر تلاوت قرآن» جلب کرد، که در آن یک فصل کامل را به این پدیده در زندگی مصریان اختصاص داده است و می‌گوید: «از چارچوب پیشینه شنیداری فراتر رفته و به بخشی از هسته اصلی عبادات مذهبی و بخشی از روح اعمال فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده است.»

شایان ذکر است که مصر از اولین کشورهایی بود که قرآن کریم را از طریق اولین شبکه رادیویی مختص قرآن که در سال ۱۹۶۴ تأسیس شد، پخش کرد. شیخ محمود الحصری اولین کسی بود که کل قرآن را به طور کامل به‌صورت ترتیل ضبط کرد. ظهور رادیو قرآن به شهرت کسانی که صدای استثنایی و سطح بالایی از مهارت داشتند، کمک کرد و مکتب تلاوت قرآن مصر را از انقراض نجات داد.