عمل صالح و اخلاص؛ طریق وصول به مقام لقا و رضوان

حجت‌الاسلام والمسلمین حمید احمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی طی یادداشتی که به‌مناسبت ماه مبارک رمضان در اختیار ایکنای قم قرار داده است، نوشت: چنان که تقریر گشت، فرمود از او برای رفع سختی‌ها و رنج‌ها در زیست‌مینوی و معنایی به‌واسطه صبر و نماز کمک بجویبد. «وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ» (سوره بقره/ آیه ۴۵)

از لطایف در نصرت الهی آن باشد که هم اعطا و هم خزانه نصرت نزد اوست؛ بنابراین جز از خزانه حق، نصرتی صادر نخواهد شد و جز به خواست او درِ خزانه نصرت گشوده نشود. «وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ» (سوره آل عمران/ آیه ۱۲۶)

مفتاح فتح این گشایش را، اطاعت امرش قرار داد و فرمود: «إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ» (سوره محمد/ آیه ۷) پس عبادت خداوند و یاری جستن از آن کلید گشایش خزانه و نزول نصرت الهی است و نماز و صبر از نیکوترین کلید‌ها باشند.

از مصادیق بارز صبر روزه باشد چنان‌که امام صادق(ع) درباره آیه «وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ» فرمود: «الصَّبْرُ الصِّیَامُ، صبر همان روزه است.»

از این‌رو، در روایت آمده است: رسول خدا هر گاه با مشکلى رو‌به‌رو مى‌شدند که ایشان را ناراحت مى‌کرد، از نماز و روزه مدد مى‌گرفتند؛ بنابراین روزه هم درِ ورود شیطان را سد می‌کند و هم درِ مخزن نصرت سبحان می‌گشاید.

از لطایف دیگر آن باشد که فرمود: «وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ» (سوره بقره/ آیه ۴۵) اولاً، نماز امری سنگین و بزرگی است، بنابراین فرمود از این امر سنگین کمک بگیرید. ثانیاً، چون سنگین و بزرگ است، انسان خاشع می‌تواند آن را متحمل شود و به مقصد برساند. بنابراین، حمل بار سنگین از خاشعان میسور است نه آنکه، چون خاشع‌اند، بر ایشان سنگین و دشوار نیست بلکه مراد آن است که این بار سنگین را خاشعان می‌توانند حمل کنند.

از ظرایف دیگر آن باشد که در این آیه نماز را با صبر ذکر می‌کند ولی ثمره‌اش را به نماز می‌دهد و می‌فرماید: «وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ»؛ اما در آیه ۱۵۳ سوره مبارکه بقره، چون بحث در نبرد و جهاد است، ثمره‌اش را به صبر می‌دهد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ.»

تحمل رنج‌های جنگ نیازمند صبر است و در جهاد با صبر درِ خزانه ظفر گشوده شود، بنابراین فرمود از صبر و نماز کمک بجویید و خداوند با صابران است.

از دیگر ظرایف آیه آن باشد که نماز درمان‌گر درد‌هایی است که ناشی از طبیعت انسانی است که در مواجهه با پدیده‌ها و حالات مختلف، بروز می‌کند و مانع تعالی او می‌شود: «إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا. إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا؛ بی‌گمان، انسان، ناشکیب آفریده شده است. چون شر به او رسد، بی تاب و، چون خیر به او رسد، بازدارنده است.» (سوره معارج/ آیات ۱۹ - ۲۱)

خداوند درمان هَلوع، جَزوع و مَنوع را صبر و نماز قرار داده است. بدین سبب فرمود: «وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا» (سوره طه/ آیه ۱۳۲)؛ از لطایف دیگر آن باشد که طلب نصرت با تمسک به صبر یا روزه و نماز برای کسانی که در ابتدای راه هستند، باشد، اما وقتی جلوتر رفت، بحث از ولایت است. نصرت به کسی می‌شود که در پیمودن راه و انجام کاری کم‌توان باشد. در این صورت نیاز به معین دارد، اما ولایت در جایی است که توانی نباشد و نبیند و  همه افعالش  را تحت ولایت الهی بداند و نماز و عبادات و صبر لازمه طریق کمال باشد، بنابراین قرآن در پاره‌ای امور از نصرت و در پاره‌ای از ولایت سخن گفته است؛ آنجا که نگاه و معرفت ژرفت‌تر شد و وسعت یافت، دیگر سخن از نصرت نیست بلکه مسئله ولایت مطرح است یعنی همه کار‌ها به ید و اراده اوست و این مرتبه والاتری است. 

چون الوهیت او در همه عالم جاری است: «وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ» (سوره زخرف/ آیه ۸۴) و ولایت نیز به میزان پذیرش این الوهیت و خودسپاری و خشوع است و به میزانی است که از خود فاصله می‌گیرند و خودیتی ندارند و تسلیم خواست و ولایت او می‌شوند و تا مقام رضا پیش می‌روند و مُبتَهِج به سرپرستی او می‌شوند. لازمه وصول به این مقام، عمل نیکو و اخلاص در عمل است: «فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا.» (سوره کهف/ آیه ۱۱۰)

طریق وصول به مقام لقا و رضوان، عمل صالح و اخلاص است. اخلاصی که خویشتن نبیند و همه توان و قوای خود را تحت ولایت او بداند. اگر چنین شد خود می‌شود، اجرش بنابراین فرمود برای من بدون آلودگی به ریا و شرک روزه بگیر، خود پاداش او خواهم بود.