ضربه جنگ رمضان به پترودلار

به قلم مجید کافی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

یکی از پیامدهای عمیق جنگ رمضان «تهاجم به تمدن مادی‌گرای غرب» از طریق تضعیف بنیان‌های اقتصادی قدرت آمریکا است. در کنار عواملی همچون شکست هیمنه آمریکا، فاصله افتادن بین اروپا و آمریکا در سیاست‌های خاورمیانه‌ای، ناکارآمدی پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و حتی اختلاف درون ناتو، یکی از کلیدی‌ترین آسیب‌ها، تضعیف سیستم پترودلار بود.

پترودلار چیست؟

پترودلار (Petrodollar) به سیستم مالی بین‌المللی گفته می‌شود که در آن نفت خام عمدتاً با دلار آمریکا قیمت‌گذاری و تسویه می‌شود. این واژه از ترکیب «Petroleum» (نفت) و «Dollar» ساخته شده است. مکانیزم آن ساده است: کشوری که نفت می‌خرد، باید دلار بپردازد و کشوری که نفت می‌فروشد، دلار دریافت می‌کند. این دلارها یا در حساب‌های بین‌المللی نگهداری می‌شوند یا به خرید اوراق قرضه آمریکایی تبدیل می‌گردند.

چرا نفت و سایر داد و ستدها باید با دلار انجام شود؟

در پاسخ به این پرسش که «چرا کشورها باید نفت خود را با دلار خرید و فروش کنند؟» باید گفت که این یک «اجبار» طبیعی یا قانونی نیست، بلکه حاصل یک توافق تاریخی و ساختار قدرت است:

۱. توافق ۱۹۷۴ آمریکا و عربستان: پس از خروج دلار از پشتوانه طلا در ۱۹۷۱، آمریکا برای حفظ ارزش دلار با عربستان (بزرگترین صادرکننده اوپک) توافق کرد که در ازای حمایت نظامی و فروش تسلیحات، عربستان تمام فروش نفت خود را تنها به دلار انجام دهد. سپس این الگو به سایر کشورهای نفتی تعمیم یافت.

۲. نیاز جهانی به نفت: نفت استراتژیک‌ترین کالای جهان است. از آنجا که همه کشورها به نفت نیاز دارند، همه ناگزیرند برای خرید آن، دلار تهیه کنند. این امر تقاضای عظیم و دائمی برای دلار ایجاد می‌کند.

۳. بازار عمیق اوراق قرضه آمریکا: کشورهایی که دلار دریافت می‌کنند، برای حفظ ارزش دارایی خود به دنبال سرمایه‌گذاری امن می‌گردند. بازار اوراق قرضه خزانه‌داری آمریکا بزرگترین و امن‌ترین بازار جهان است، بنابراین دلارها دوباره به آمریکا بازمی‌گردند.

۴. نبود جایگزین قدرتمند: هیچ ارز دیگری به اندازه دلار نقدشوندگی، ثبات و پشتوانه نظامی و سیاسی ندارد. یورو به بحران منطقه‌ای دچار است، یوان چین کاملاً قابل تبدیل نیست و طلا نیز برای تسویه حجم عظیم تجارت روزانه جهان غیرعملی است.

اما در مورد «داد و ستدهای دیگر»: خیر، کشورها مجبور نیستند تمام صادرات و واردات خود را با دلار انجام دهند. اما به دلیل آنکه دلار ارز غالب و قابل قبول همه طرف‌های تجاری است، هزینه مبادله با دلار کمتر و ریسک نوسانات ارزی آن پایین‌تر است.

اما ایران در جنگ رمضان به این سمت حرکت کرد که بخش از نفت خود را با ارزهایی غیر از دلار (مثل یوان چین، روبل روسیه یا حتی ریال) بفروشد و در مقابل، کالاهای وارداتی خود را با همان ارزها خریداری کند. این است ضربه‌ای مهلک به سیطره پترودلار و تمدن مادیگرای غرب. سازوکار این ضربه عبارت است از:

- کاهش تقاضای جهانی برای دلار: وقتی خریداران نفت ایران به جای دلار، یوان یا ریال پرداخت می‌کنند، دیگر نیازی به ذخیره‌سازی دلار ندارند.

- افت ارزش دلار: کاهش تقاضا برای دلار، ارزش آن را در بازارهای جهانی پایین می‌آورد.

- از دست رفتن «حق سکه‌رانی» آمریکا: آمریکا تا امروز می‌توانسته بدون نگرانی از تورم، دلار چاپ کند چون جهان ناگزیر آن را جذب می‌کرد. با شکست پترودلار، این توانایی به شدت کاهش می‌یابد.

- شکست تحریم‌های مالی: بسیاری از تحریم‌های آمریکا مبتنی بر رهگیری دلار و سیستم سوئیفت است. اگر ایران در اکوسیستم یوان یا ریال معامله کند، تحریم‌ها کارایی خود را از دست می‌دهند.

البته چنین فرآیندی سریع و آسان نیست. ایران در حال حاضر با چالش‌هایی مثل تحریم، محدودیت در دسترسی به سیستم مالی جهانی و نبود بانک‌های بین‌المللی حاضر به پذیرش ریال مواجه است. اما همین گام‌های کوچک، مانند فروش نفت به چین با یوان یا توافقات دوطرفه ارزی با روسیه و پاکستان، در بلندمدت پایه‌های پترودلار را سست می‌کند.

جنگ رمضان اولین ترک را در دیوار دلار و به دنبال آن ابرقدرت اقتصادی آمریکا و تمدن غربی ایجاد کرد، امروز کشورهایی مثل ایران با عبور از دلار، ادامه‌دهنده همان مسیر تاریخی برای تهاجم به تمدن مادی‌گرای غرب از ریشه اقتصادی آن هستند.