در گفتوگویی مطرح شد
مباهله؛ تجلی حقیقت در کالبد خانواده و پاسخی به انزوای انسان معاصر
رویدادهای تاریخی چون مباهله، تنها خاطره نیستند، بلکه پیامهایی زنده برای هر عصرند. در این واقعه، حقیقت نه با قدرت، که با حضور عزیزترینهای زندگی پیامبر (ص) تجلی یافت تا ثابت کند ارزش هر حقیقتی در رفتار انسان است. امروز که در میان انبوه ارتباطات مجازی، دچار تنهایی و گسست خانوادگی شدهایم، منطق مباهله راهنمایی است برای نجات از انزوای مدرن و بازگشت به همبستگی و کرامت انسانی.
برای واکاوی این پیوند عمیق میان «ایمان»، «خانواده» و «جامعه» و درک این نکته که چگونه میتوان مباهله را چراغ راهی برای بازگشت به اصالت انسانی در میان آشفتگیهای جهان معاصر دانست، خبرنگار ایکنا در گفتوگویی با مرضیه محصص، دانشیار و عضو هیئت علمی دانشکده الهیات و ادیان دانشگاه شهید بهشتی، ابعاد مختلف این واقعه را بررسی کرده است که در ادامه میخوانیم:
ایکنا _ شکلگیری مباهله در چه بستری بوده است و چرا یک نزاع جدلی در نهایت منجر به این موضوع میشود؟
در ابتدا، فرا رسیدن عید سعید غدیر خم و در پی آن، روز مباهله را به شما و تمامی خوانندگان گرامی تبریک عرض مینمایم.
آیه مباهله (آیه ۶۱ سوره آلعمران) «فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ»، در بستر گفتوگوی الهیاتی میان پیامبر اکرم(ص) و هیئتی از مسیحیان نجران نازل شد. این آیه زمانی مطرح گردید که مباحثات عقیدتی پیرامون حقیقت حضرت عیسی(ع) به نتیجه نرسید و طرفین بر مواضع خود پافشاری کردند؛ در حالی که گروهی از مسیحیان، با عدم باور به حقانیت اسلام و قرآن، برای احتجاج نزد پیامبر (ص) آمده بودند.
مسیحیان، حضرت عیسی(ع) را فرزند خدا معرفی میکردند، در حالی که قرآن کریم ایشان را بندهای از بندگان خدا و فرزند حضرت مریم (س) معرفی نموده و عقیده تثلیث را به چالش کشیده است. پیامبر(ص) با استناد به آیه شریفه «إِنَّ مَثَلَ عیسی عِندَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ...»، تبیین فرمودند که خلقت حضرت عیسی(ع) همانند خلقت حضرت آدم(ع) است که نه پدر داشت و نه مادر. با این وجود، مسیحیان علیرغم شنیدن استدلالهای منطقی و حقیقتی آشکار، از پذیرش آن امتناع ورزیدند.
در چنین شرایطی، قرآن کریم راهکاری فراتر از استدلالهای نظری را پیشنهاد داد: «مباهله»؛ یعنی درخواست داوری الهی و طلب نزول لعنت خداوند بر طرف دروغگو. از منظر تفسیری، مباهله نشاندهندهی اوج اطمینان و یقین به حقانیت یک ادعاست؛ چرا که طرفین، خود و نزدیکترین وابستگانشان را در معرض قضاوت الهی قرار میدهند. از این رو، تعابیری همچون «أَبْنَاءَنَا»، «نِسَاءَنَا» و «أَنْفُسَنَا» در این آیه، حامل دلالتهای عمیق اعتقادی و اجتماعی است و بر اهمیت حیاتی موضوع مورد اختلاف تأکید میکند.
ایکنا _ وجه متمایز مباهله در مقایسه با ماجراهای دیگری که در سنت و سیره نبی اعظم(ع) رخ داده است چیست؟
در سنت تفسیری اسلام، این آیه از برجستهترین گواهان بر فضیلت و جایگاه والای اهل بیت(ع) به شمار میرود. بر پایه گزارشهای معتبر تاریخی و روایی، پیامبر اکرم(ص) در روز مباهله، تنها امام علی بن ابیطالب(ع)، حضرت فاطمه زهرا(س)، امام حسن مجتبی(ع) و امام حسین بن علی(ع) را به همراه داشتند. از این رو، بسیاری از مفسران شیعه تعبیر «أَنْفُسَنَا» (جانهای ما) را ناظر به منزلت ممتاز امام علی(ع) دانستهاند و آن را دلیلی بر قرب معنوی و جایگاه ویژه ایشان در منظومه اعتقادی اسلام تلقی کردهاند.
در مجموع، آیه مباهله فراتر از اثبات حقانیت پیامبر(ص)، الگویی جامع از پیوند میان برهان عقلی، صداقت ایمانی و اعتماد به داوری الهی را ارائه میدهد و به همین سبب، در مطالعات کلامی و تفسیری اسلامی جایگاهی ممتاز دارد.
میتوان اذعان داشت که روز مباهله، صرفاً یک رویداد تاریخی در تقویم قمری نیست؛ بلکه لحظهای است که حقیقت در برابر قدرت ایستاد، انسانیت در برابر تحقیر قد علم کرد و ایمان از محدوده الفاظ و باورهای ذهنی فراتر رفت تا به عرصه مسئولیت اجتماعی وارد شود. در این روز، پیامبر اسلام(ص) نه با لشکر و سلاح، بلکه با نزدیکترین و عزیزترین کسان خود در میدان حاضر شدند. این انتخاب گویای آن است که بزرگترین سرمایه یک جامعه سالم، نه قدرت نظامی است و نه ثروت سیاسی، بلکه انسانهایی هستند که حقیقت را در زندگی خویش مجسم ساختهاند. بدین ترتیب، مباهله در ظاهر یک مناظره اعتقادی، اما در عمق خود، منشوری برای حیات اجتماعی به شمار میآید.
ایکنا ـ به نظر شما پیام مباهله برای خانواده بهعنوان نقطه کانونی یک جامعه چیست؟
پیامبر اسلام(ص) برای اثبات حقانیت خویش، به جای اتکاء بر استدلالهای پیچیده فلسفی، خانواده خود را به صحنه آوردند تا گویای این حقیقت باشند که ارزش هر حقیقتی، در تجلی آن در جان و رفتار انسان است. از همین رو، یکی از عمیقترین پیامهای مباهله، توجه به جایگاه بنیادین خانواده و نقش حیاتی آن در ساختن جامعهای سالم است.
در دنیای امروز که نهاد خانواده تحت فشار فردگرایی افراطی، مصرفزدگی و گسست روابط انسانی قرار گرفته است، مباهله یادآور این حقیقت است که خانواده، نخستین مدرسه اخلاق و مسئولیتپذیری اجتماعی است. بدیهی است جامعهای که بنیان خانواده در آن سست گردد، در حفظ ارزشهای انسانی و اخلاقی با چالشهای جدی مواجه خواهد شد؛ چرا که کودکان در فضایی سرشار از محبت، صداقت و اعتماد است که مسئولیتپذیری را میآموزند و همین تجربه است که به سلامت اخلاقی کل جامعه منجر میگردد.
بسیاری از بحرانهای اجتماعی معاصر نیز از همین نقطه آغاز شده است. انسان معاصر، علیرغم انبوه ارتباطات مجازی، بیش از هر زمان دیگری احساس تنهایی و بیپناهی میکند و از خلأهای عاطفی عمیق رنج میبرد. در این میان، مباهله با تأکید بر پیوندهای انسانی، راهکاری در برابر این وضعیت ارائه میدهد.
حضور همزمان امام علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در کنار پیامبر(ص)، نشان داد که حقیقت در بستر همبستگی و مسئولیت مشترک شکوفا میشود، نه در انزوای فردی. در نهایت، جامعهای که افراد آن نسبت به سرنوشت یکدیگر بیتفاوت باشند، دیر یا زود دچار فرسایش معنوی خواهد شد.
ایکنا ـ تصویرسازی آیه مباهله از نقش زن و به خصوص در رأس آن بزرگ بانوی اسلام حضرت زهرا(س) چگونه است؟
حضور حضرت فاطمه زهرا(س) در واقعه مباهله پیام روشنی درباره جایگاه زن در جامعه اسلامی دارد. این حضور نشان میدهد که زن در نگاه اسلام عنصری حاشیهای نیست، بلکه در متن حقیقت، معنویت و تحول اجتماعی قرار دارد. در جهانی که گاه زن را به کالایی مصرفی تقلیل میدهد و گاه هویت انسانی او را در رقابتهای قدرت نادیده میگیرد، مباهله بار دیگر بر کرامت و منزلت زن تأکید میکند. زنان، هنگامی که فرصت رشد علمی، اخلاقی و اجتماعی بیابند، میتوانند نقش تعیینکنندهای در تعالی جامعه ایفا کنند.
ایکنا ـ به نظر میرسد ماجرای مباهله نوعی جهتدهی به مفهوم پیروزی و تأکید بر اصالت انسانی نیز محسوب میشود دیدگاه شما چیست؟
پیام دیگر مباهله، بازخوانی و بازنگری در مفهوم «پیروزی» است. در منطق رایج دنیای امروز، پیروزی غالباً با سلطهی ظاهری و حذف رقیب سنجیده میشود؛ اما در نگرش پیامبر اکرم(ص)، پیروزی حقیقی به معنای آشکار شدن حقیقت و صیانت از کرامت انسانی است. جامعهای که برای دستیابی به اهداف خویش، اخلاق را قربانی کند، حتی اگر به موفقیتهای سطحی دست یابد، در حقیقت شکست خورده است؛ چرا که تاریخ گواه است تمدنهایی که بر پایه ظلم و تحقیر بنا شدهاند، هرچقدر هم قدرتمند به نظر برسند، سرانجام به فروپاشی محکوماند.
از این منظر، مباهله دعوتی صریح به احیای روح همدلی و مسئولیت اجتماعی است. یکی از آسیبهای جدی جهان معاصر، کاهش حساسیت اخلاقی نسبت به رنج دیگران است؛ به گونهای که اخبار جنگ، فقر و آوارگی، گاه به تصاویری تکراری و عادی بدل شده است. در حالی که مباهله به ما میآموزد که هیچ انسانی نباید خود را جدا از دردهای دیگران بداند؛ زیرا جامعهای که در آن افراد نسبت به رنج یکدیگر بیتفاوت شوند، به تدریج سرمایههای انسانی و معنوی خود را از دست خواهد داد.
بر این اساس، مباهله را باید دعوتی بزرگ به بازگشت به «اصالت انسانی» دانست. روز مباهله فرصتی است تا جامعه اسلامی بار دیگر به روح جاری در دین بازگردد؛ دینی که انسان را به عدالت، محبت، مسئولیت و کرامت فرا میخواند. اگر مباهله را تنها به یک مراسم تاریخی محدود کنیم، از پیام زنده و الهامبخش آن محروم خواهیم شد.
این واقعه میتواند چراغ راه نسلی باشد که میکوشد در میان آشفتگیها و تاریکیهای جهان معاصر، حقیقت و انسانیت را زنده نگه دارد. جهان امروز، بیش از هر زمان دیگری به انسانهایی نیاز دارد که همچون خاندان پیامبر(ص)، با تمام وجود در کنار حقیقت بایستند و برای ساختن جامعهای انسانیتر تلاش کنند.
انتهای پیام 
