نسبت عقل و نقل در کتاب «التوحید» شیخ صدوق؛ تأملی در روشمندی سنت حدیثی

محمد خیاط‌زنجانی، مدیر گروه فابک (فلسفه اسلامی برای کودکان) مجمع عالی حکمت اسلامی دفتر کرمانشاه، در یادداشتی که به‌مناسبت روز بزرگداشت «شیخ صدوق»، در اختیار ایکنای کرمانشاه قرار داده است، به بررسی نسبت عقل و نقل در کتاب «التوحید» این محدث برجسته امامیه پرداخته است که در ادامه می‌خوانیم:

در تاریخ تفکر امامیه، نام محمد بن علی بن بابویه قمی (۳۰۶ ـ ۳۸۱ ق)، مشهور به «شیخ صدوق»، نماد تمسک به ظاهر خبر و پاسداری از میراث حدیثی است. وی در عصری می‌زیست که عقل‌گرایی فلسفی و کلامی در جهان اسلام رو به گسترش بود، اما در کتاب ارزشمند «التوحید» رویکردی متفاوت از متکلمان هم‌عصر خود در پیش گرفت.

کتاب «التوحید» صرفاً مجموعه‌ای از روایات درباره ذات و صفات باری‌تعالی نیست، بلکه بیانیه‌ای روش‌شناختی از سوی شیخ صدوق در مواجهه با مسائل الهیاتی به‌شمار می‌آید. وی که در فضای علمی قم و در دامان مکتب حدیثی اخباریان قدیم رشد یافته بود، در این اثر از هرگونه تأویل‌گرایی عقلانی صرف پرهیز می‌کند و می‌کوشد مرزهای «نقل» را حفظ کند. این رویکرد را می‌توان ذیل «اصالت نقل» تحلیل کرد؛ به این معنا که وی در پی آن بود تا نظام‌مندترین داده‌های نقلی را گرد آورد و از ورود مفاهیم بیگانه، همچون تشبیه یا تعطیل، به حوزه توحید جلوگیری کند.

اما آیا این رویکرد به معنای نفی عقل است؟ از منظر فلسفی، نکته درخور تأمل آن است که با وجود تأکید شیخ صدوق بر اصالت نقل، بسیاری از روایات عمیق کتاب «التوحید» نه تنها با تأملات فیلسوفان مسلمان ناسازگار نیست، بلکه به روشنی می‌تواند مؤید و الهام‌بخش تأملات عقلی آنان باشد.

مفاهیمی همچون نفی تشبیه و تعطیل، تنزیه باری‌تعالی از صفات زائد بر ذات و نیز تلازم میان صفات ذات و صفات فعل، از جمله گوهرهایی است که هم در نظام‌های فلسفی ـ از مشاء گرفته تا اشراق و حکمت متعالیه ـ و هم در لابه‌لای این روایات به چشم می‌خورد. به عبارت دقیق‌تر، آنچه فیلسوفان مسلمان با زحمت بسیار و از راه برهان و تعقل به دست آورده‌اند، در این میراث حدیثی به‌صورت گزاره‌هایی کوتاه اما عمیق روایت شده است.

شیخ صدوق نماینده جریانی است که معتقد بود حقیقت توحید فراتر از دسترس قیاسات عقلی محض است و تنها از مجرای تسلیم در برابر وحی و خبر صادق می‌توان به آن دست یافت. با این حال، همین «اصالت نقل» به مدد عمق محتوایی روایات، به گنجینه‌ای تبدیل می‌شود که فیلسوف مسلمان هنگام مراجعه به آن، نه با نقلی بیگانه، بلکه با مؤیدی دیرینه برای سلوک عقلی خویش روبه‌رو می‌شود.

در نهایت، کتاب «التوحید» سندی تاریخی بر اصالت نقل در برابر اصالت عقل یونانی در ساختار الهیات شیعی است و در عین حال، حلقه‌ای از هماهنگی شگفت‌انگیز میان شریعت و حکمت را نیز به نمایش می‌گذارد.