غدیر؛ بلندترین روایت پنهانمانده در تاریخ شیعه
کتاب «بلندترین داستان غدیر» تازهترین اثر از مجموعه «داستانهای بلند شیعه» است که این روایت بلند را از دل منابع معتبر تاریخی بیرون کشیده و بدون کموکاست، اما با زبانی روان و داستانی پیش روی مخاطبان گذاشته است. آنچه این کتاب را از سایر آثار درباره غدیر متمایز میکند، فقط طولانی بودن روایت نیست، بلکه لایههای پنهان اقدامات مخفیانه منافقین برای تخریب غدیر است.
عید سعید غدیر خم برای بسیاری از ما مسلمانان یادآور خطبه تاریخی پیامبر اکرم(ص) و جمله مشهور «مَن کُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِیٌ مَولاه» است. اما شاید کمتر کسی بداند که اصل روایت غدیراز لحظه حرکت کاروان تا پایان مراسم، بلندترین و مفصلترین روایت یکپارچه در منابع کهن شیعی است. روایتی که به دلیل همین طولانی بودن سالها در لابهلای کتب تاریخی خاک میخورد و کمتر کسی جرئت خواندن یا بازگو کردن کامل آن را داشت.
کتاب «بلندترین داستان غدیر» تازهترین اثر از مجموعه «داستانهای بلند شیعه» است که این روایت بلند را از دل منابع معتبر تاریخی بیرون کشیده و بدون کموکاست، اما با زبانی روان و داستانی پیش روی مخاطبان گذاشته است. آنچه این کتاب را از سایر آثار درباره غدیر متمایز میکند، فقط طولانی بودن روایت نیست، بلکه لایههای پنهان و اقدامات مخفیانه منافقین برای تخریب غدیر است که از سوی راوی کتاب یعنی حذیفه یمانی، شاهد عینی واقعه فاش میشود. حذیفه در این روایت قدم به قدم نشان میدهد که توطئه سقیفه یک تصمیم چند روزه تصادفی نبود، بلکه ماهها نقشهریزی مخفیانه و عملیات روانیِ از پیش طراحیشده بود.
نکته شگفتانگیزتر آنکه تمام این ماجراها از زبان یک جوان ایرانی به عنوان شنونده پرسشگر روایت میشود تا پلی میان شما مخاطب امروزی و وقایع ۱۴۰۰ سال پیش ایجاد کند. با این حال، کتاب با وجود روایتی کامل و دقیق، حجمی کم و صفحاتی اندک دارد تا بتوان در همین ایام عید غدیر در یک نشست آن را از اول تا آخر مطالعه کرد.
ایکنا در آستانه فرارسیدن عید سعید غدیر، پای صحبت نویسنده این کتاب نشسته است تا از پشت پرده نگارش «بلندترین داستان غدیر» برایمان بگوید.
ایکنا در رابطه با چگونگی نگارش کتاب بلندترین داستان غدیر (به روایت حذیفه یمانی)، انگیزه نگارش، نحوه گردآوری و بررسی منابع، رویکرد محتوایی، چالشهای تحقیق و پیامی که این اثر برای انسان معاصر دارد، به گفتوگو با محمدرضا انصاری، نویسنده کتاب پرداخته است که مشروح آن را در ادامه میخوانیم.
ایکنا ـ چرا روایت غدیر را از زبان «حذیفه یمانی» انتخاب کردید؟ چه ویژگی خاصی در این صحابی مشاهده کردید؟
واقعه بزرگ غدیر از راویان شیعه و سنی با عبارات کوتاه و بلند در منابع تاریخی بسیاری ذکر شده است. آنچه در همه موارد دیده میشود، این است که هر یک از روایان گوشههایی از این مراسم عظیم را نقل کردهاند و تنها حدیث بلند و یکپارچهای که همه جوانب غدیر را به نقل از یک شاهد عینی نقل کرده، فقط این حدیث از حذیفه است. لذا باید توجه داشت که نوشتار این کتاب ساخت و خلق ماجرا نیست، بلکه در اصل نیز یک حدیث یکپارچه و کامل است. حذیفه یمانی به عنوان یک حاکم عادل و تایید شده از سوی امیرالمؤمنین(ع) و نایب مناب جناب سلمان (که سالها در مدائن حکومت کرده بود) انتخاب شده و به آنجا قدم گذاشته بود.
لذا مردمی که بعد از رحلت سلمان، طعم تلخ حکام ظالم را چشیده بودند، با آغوشی باز و مشتاقانه پذیرای حذیفه شدند که نماینده حکومت علوی بود. حذیفه از یک سو از نخستین مسلمانان بود و از اصحاب بسیار نزدیک پیامبر(ص) شمرده میشد و در بسیاری از جنگها شرکت داشت و از سوی دیگر از شیعیان و اصحاب خاص امیرالمومنین(ع) نیز محسوب میشد و جایگاه ویژهای نزد همگان به ویژه دوستداران اهل بیت(ع) داشت. در بزرگداشت این صحابه بزرگوار همین بس که از معدود افراد انگشت شماری بود که در تشییع پیکر مطهر حضرت زهرا(س) نیز شرکت داشت.
ایکنا ـ داستان به صورت گفتوگوی حذیفه با یک جوان ایرانی به نام «مسلم مجاشعی» نوشته شده. هدف شما از ارائه این گفتوگو چه بوده است؟
برخی ممکن است به اشتباه تثصور کنند که این فرد ایرانی شخصیتی خیالی است که به صورت داستانگونه در کتاب آمده باشد اما این تصور کاملا نادرست است، زیرا جوان ایرانی اهل مدائن به نام مسلم مجاشعی شخصیتی خیالی و خلق شده نیست، بلکه دقیقا براساس متن روایت و تاریخ این جوان کنجکاو در مجلس سخنرانی حذیفه حضور داشت و با شنیدن یک کلمه «امیرالمؤمنین حقیقی» آغازگر راهی شد که به روشنگریهای حذیفه منجر شد. او با پیگیریهای مداوم از حذیفه (که بیمار نیز بود) چنین یادگار عظیمی را از 14 قرن پیش به جای گذاشت و در نهایت هم با حضور در جنگ جمل در رکاب امیرالمؤمنین(ع) و اقدام شجاعانه در برابر لشکر دشمن شهید شد.
بنابراین، میتوان ادعا کرد که در سراسر کتاب «بلندترین داستان غدیر» حتی یک شخصیت خیالی یا تخیلی به کار نرفته است. هیچ قهرمان ساخته شده از ذهن نویسنده، هیچ گفتوگوی انتزاعی و هیچ رویداد ساختگی در این اثر دیده نمیشود. از اولین صفحه تا آخرین سطر هر کلمه و هر عبارت ریشه در واقعیتهای ثبت شده تاریخی دارد. نویسنده به هیچ وجه از قلم خود چیزی نیفزوده و به تخیل پناه نبرده است، بلکه آنچه در این کتاب نوشته شده عینا از منابع کهن، گزارشهای راستین و اسناد معتبر تاریخی اقتباس شده است. حتی جزئیات کوچک و بهظاهر کماهمیت نیز بدون کوچکترین دخل و تصرف ذهنی بر پایه مستندات محکم و متقن تاریخی ارائه شدهاند. به عبارت روشنتر، این کتاب نه یک روایت ادبی و نه یک بازآفرینی ذهنی از واقعه غدیر، بلکه تصویری عینی، مستند و موشکافانه از آن رویداد بزرگ است که هر جملهاش با استناد به آثار معتبر تاریخی پشتیبانی میشود. مخاطب میتواند با اطمینان کامل بداند که با متنی سروکار دارد که در آن تاریخ حرف اول و آخر را میزند و نه تخیل.
ایکنا ـ به نظر شما چرا امروز نوجوانان و جوانان باید داستان غدیر را بشنوند؟ چه نیازی در این نسل وجود دارد که این کتاب پاسخگوی آن است؟
هر شیعه و اهل تشیعی نیاز دارد که پایههای اعتقادی خود را بشناسد و بر پایه این اعتقادات راه و مسیر صحیح و دقیق خود برای دستیابی به کمال انسانی را به دست آورد. نوجوان و جوان و زن و مرد نیز در این زمینه تفاوتی در این باره ندارند. البته گاهی این معارف و عقاید در قالبهای سنگین عرضه میشود که از حوصله بعضی از مخاطبان خارج است. لذا یک نویسنده باید هم در انتخاب موضوع و هم در نوع ارائه روش بکر و جدیدی را خلق کند تا باعث جذب آن گروه از مخاطبانی شود که علاقه چندانی به اینگونه مباحث نشان نمیدهند.
در کتاب «بلندترین داستان غدیر» بر همین اساس سعی شده از یک سو حضور جوان ایرانی و علاقهمندی او به پیگیری وقایع به صورت کامل ترسیم شود تا خواننده نوجوان و جوان با حس همذاتپنداری در تمام مراحل مطالعه همراه باشد و احساس خستگی نکند. همچنین، از سوی دیگر تلاش بر این بوده که سیر تاریخی به صورت مسلسلوار ذکر شود تا خواننده احساس خستگی و توقف نکند و با علاقه تا آخر ماجرا پیش بیاید.
با در نظر گرفتن دو بعدی که عرض شد، کتاب «بلندترین داستان غدیر» در جذب مخاطب خود موفق عمل کرده و توانسته به شناسناندن غدیر و ابعاد متفاوت آن اقدام کند. لذا جوان مسلمان شیعه باید باید بتواند در طول مسیر خود برای رسیدن به کمال بندگی و انسانی معارف عمیق واقعه غدیر را که شالوده اعتقادات او در بیان و ارائه حق در برابر باطل است را به خوبی درک کرده و ابعاد گوناگون آن را که حاوی محتوایی آشکار و بارز برای رسیدن به مسیر صحیح زندگی است بشناسد. بنابراین، یکی از مهمترین نکاتی که نوجوانان و جوان شیعی باید برای شناخت صحیح خود از دین و معارف الهی بدان تمسک کند، واقعه غدیر است.
ایکنا ـ چرا عنوان «بلندترین داستان» را انتخاب کردید؟ این بلندی اشاره به چه چیزی دارد؛ طول روایت یا عظمت ماجرا؟
انتخاب عنوان «بلندترین داستان» برای این کتاب، پاسخی صریح و دقیق به یک مسئله تاریخی ـ روایی دارد. برخلاف آنچه ممکن است در نگاه نخست به ذهن برسد، بلندی در اینجا اشاره به عظمت واقعه یا ارزش والای محتوایی ندارد، هر چند غدیر بیگمان والاترین و بزرگترین روایت است، بلکه مقصود اصلی، طول فیزیکی و حجم داستانگونه خود روایت است. یعنی در میان انبوه احادیث و نقلهای تاریخی شیعه، پارهای از روایتها وجود دارند که به صورت یکپارچه، پیوسته و بلندبالا ثبت شدهاند. این روایتها گاه چندین صفحه یا چندین پاراگراف را دربرمیگیرند و برخلاف تکروایتهای کوتاه ساختاری شبیه به یک داستان مستمر دارند.
اما همین طولانی بودن موجب شده که اینگونه روایتهای ارزشمند در عمل مورد غفلت قرار گیرند. بسیاری از خوانندگان یا حتی پژوهشگران به سراغ این متنهای بلند نمیروند؛ زیرا دسترسی به آنها در لابهلای منابع کهن دشوار است یا نگارش فشرده و قدیمی آنها انگیزه دنبال کردن یک داستان بلند تاریخی را کاهش میدهد. به عبارت دیگر، هرچه یک نقل تاریخی کاملتر و طولانیتر بوده، به همان نسبت از چشمها پنهانتر مانده است.
اینجاست که ایده مجموعه «داستانهای بلند شیعه» شکل گرفته است. هدف این مجموعه دقیقا یافتن همین دسته از روایتهای یکپارچه و مفصل در دل کتب معتبر تاریخی است؛ آنگاه بازنویسی آنها با زبانی روان، جذاب و داستانی بدون هیچ دخل و تصرف در محتوای اصلی. تا کنون سه جلد از این مجموعه منتشر شده که کتاب «بلندترین داستان غدیر» یکی از آنهاست. دو جلد دیگر این مجموعه نیز شامل کتابهای «سفر امامین(ع) به دمشق» و «محاکمه امویان در کلام امام مجتبی(ع)» (دربرگیرنده خطبه بلند و مستند امام حسن(ع) در محکومیت بنیامیه) است.
بنابراین، پاسخ کوتاه به پرسش شما این است که بلندی در عنوان مستقیما به درازای خود روایت اشاره دارد، نه به عظمت ماجرا؛ هر چند این دو در مورد غدیر هر دو جمع شدهاند. عنوان یادآوری میکند که روایت غدیر طولانیترین روایت یکپارچه از این دست است که پیش از این در پشت همان طولانی بودن پنهان مانده بود. این کتاب، همان روایت بلند را از دل تاریخ بیرون کشیده و بدون کم و کاست، اما به شکلی خواندنی در اختیار شما گذاشته است.
ایکنا ـ کتاب شما بیش از ۲۷ بار تجدید چاپ شده. فکر میکنید راز ماندگاری و اقبال مخاطبان به این روایت خاص چیست؟
استقبال گرم و لطف پرشمار خوانندگان از کتاب «بلندترین داستان غدیر» ریشه در چند عامل کلیدی دارد که هر یک به تنهایی میتواند نقطه قوتی منحصربهفرد محسوب شود. عامل اول تازگی و بکر بودن محتوا است. بخش قابل توجهی از مطالبی که در این کتاب آمده برای نخستین بار است که به این شکل روان و داستانی در دسترس عموم قرار میگیرد. بسیاری از جزئیات واقعه غدیر از گفتوگوهای پیش از خطبه تا واکنشهای پس از آن در منابع تاریخی پراکنده بودند و کمتر کسی آنها را در یک مجموعه منسجم دیده بود. این طراوت و نو بودن اطلاعات حس کنجکاوی و لذت کشف را برای مخاطب به ارمغان میآورد.
عامل دوم ساختار داستانی کامل و پیوسته توسط راوی ماهر است. انتخاب «حذیفه یمانی» به عنوان راوی اصلی یک ابتکار هوشمندانه است. او که خود شاهد عینی واقعه غدیر بوده، روایت را از آغاز تا پایان به شکلی سینوسی و بیوقفه پیش میبرد، بدون آنکه هیچ گسست یا خلأیی در لابهلای ماجراها احساس شود. این سیر داستانی ممتد که در متون تاریخی نادر است، به خواننده اجازه میدهد خود را به جای شنونده مستقیم حذیفه بگذارد و غدیر را نه به صورت نقلهای جداگانه، بلکه چون یک فیلم بلند روایی تجربه کند.
عامل سوم حضور یک شخصیت ایرانی به عنوان حلقه ارتباطی است؛ یعنی نوآوری جذاب دیگر گنجاندن یک جوان ایرانی در تمام صحنههای کلیدی کتاب است. این جوان که همواره در مقام شنونده پرسشگر و همراه با راوی(حذیفه) ظاهر میشود، دو کارکرد مهم دارد. نخست، ایجاد پلی میان روایت تاریخ و خواننده امروزی به ویژه خوانندگان ایرانی که با دیدن همنژاد خود در متن احساس نزدیکی و همذاتپنداری بیشتری میکند و دوم، فرصتسازی برای پرسش و پاسخهای طبیعی که توضیحات ضروری تاریخی را بدون سخنرانی خشک، به دل گفتوگوها میکشاند.
عامل چهارم حجم مناسب و کمصفحگی است. یکی از موانع بزرگ مطالعه کتابهای تاریخی قطور بودن و وقتگیری زیاد آنهاست، اما «بلندترین داستان غدیر» با وجود روایتی جامع و کامل، تعداد صفحاتی اندک و فشرده دارد. این ویژگی در تضاد با عنوان «بلندترین داستان» که اشاره به طول خود روایت دارد نه حجم کتاب مطالعه را آسان، سریع و بدون خستگی میکند. خواننده میتواند در یک یا دو نشست تمام ماجرا را از ابتدا تا انتها دنبال کند و لذت یک داستان تاریخی کامل را با صرف کمترین زمان ببرد.
همچنین، عوامل دیگری نظیر لحن صمیمی نویسنده، پرهیز از واژههای پیچیده کهن، بهرهگیری از دیالوگ به جای گزارههای خشک تاریخی و ارائه نقشه و شجرهنامه در لابهلای متن نیز در جذب مخاطب بیتأثیر نبوده است. اما آنچه در نهایت این لطف و استقبال را رقم زده ترکیب تازگی، روایت داستانی روان، شخصیت همراه ایرانی و حجم اندک است که کتاب را برای قشرهای مختلف از نوجوان تا پژوهشگر شیرین و مفید کرده است.
ایکنا ـ اگر بخواهید آن بخش از کتاب را که بیشترین تأثیر را بر مخاطب گذاشته را بیان کنید به کدام بخش و به چه دلیل اشاره میکنید؟
بیشک آنچه کتاب «بلندترین داستان غدیر» را از یک روایت ساده تاریخی به اثری شوکآور و تحولآفرین تبدیل میکند، بخشی است که به تشریح لایههای پنهان و اقدامات مخفیانه منافقین برای تخریب غدیر میپردازد. این بخش که به واسطه راوی کتاب یعنی «حذیفه یمانی» روایت میشود، نه تنها مهمترین، بلکه تأثیرگذارترین بخش محتوایی اثر محسوب میشود. بسیاری از مخاطبان به ویژه آنهایی که با تاریخِ متداول خلاصهوار آشنا شدهاند، چنین میپندارند که ماجرای سقیفه و غصب خلافت پدیدهای چندروزه و آنی بود. در ذهن آنان رحلت پیامبر(ص) رخ داد، گروهی در سقیفه جمع شدند، چند ساعت بعد بیعت با فردی شکل گرفت و همه این فاجعه در یک بازه زمانی کوتاه و تقریبا تصادفی به پایان رسید. این تصور هرچند رایج است، اما سطحی و فریبنده مینماید.
حذیفه یمانی با شرح و تبیین یکایک اقدامات دشمنان آن هم از منظر یک شاهد عینی که در متن وقایع حضور داشته، پرده از رازهایی برمیدارد که این تصور ساده را یکسره درهم میشکند. او نشان میدهد که توطئه برای تضعیف و در نهایت نابودی واقعه غدیر ماهها پیش از رحلت پیامبر(ص) آغاز شده بود. منافقین با نقشهای دقیق، تدریجی و چندلایه بسترهایی را فراهم کرده بودند تا غدیر به عنوان مهمترین وصیت و جانشینی آشکار در فرصت مناسب به فراموشی سپرده شود و یا آنچنان تحریف شود که اثری از خود واقعه نماند.
از جمله لایههای پنهانی که حذیفه فاش میکند، شبکه ارتباطات مخفی میان برخی از چهرههای به ظاهر همراه با پیامبر(ص) است تا از پیش برنامه پس از رحلت را هماهنگ کنند. همچنین، اقدامات روانی و شایعهپراکنی که پیش از واقعه آغاز شد تا اهمیت غدیر در ذهن عدهای کمرنگ جلوه کند نیز از همین لایههای پنهان است. سناریوهای جایگزین برای زمان مرگ پیامبر(ص)، از جمله آمادهباش نیروهای وفادار به سقیفه در ساعات بحرانی، تلاش برای حذف فیزیکی یا تهدید شاهدان غدیر که برخی از آنها را حذیفه به نام و نشان معرفی میکند، برنامه زمانبندی شده برای غصب خلافت که نه یک تصمیم لحظهای در روز سقیفه، بلکه حاصل ماهها چیدمان و دسیسهچینی بوده است نیز از دیگر زوایای پنهانی است که در کتاب بدان اشاره شده است.
آنچه خواننده را بهتزده میکند، نه صرفا افشای این اقدامات، بلکه دقت و جزئیات شگفتانگیز آنهاست. حذیفه نه کلیگویی میکند و نه براساس حدس و گمان. او خود شاهد بوده که چگونه برخی افراد در همان روزهای نزدیک به غدیر زیر پوست شوراها و مجالس رسمی نقشههای دیگری میبافتند. روایت او نشان میدهد که تخریب غدیر یک عملیات مخفیانه و سازمانیافته بود، نه یک اتفاق ناگهانی. به همین دلیل وقتی خواننده این لایههای پنهان را یکی پس از دیگری کشف میکند، تصویر پیشین او از چند روز سیاه تصادفی فرو میریزد و جای خود را به درکی تازه میدهد. غدیر نه به خاطر یک توطئه ساده بلکه به خاطر یک جنگ ترکیبی طراحی شده و عمیق، از مسیر اصلی خود منحرف شد. این بخش از کتاب بیتردید آن جایی است که شاید بسیاری از مخاطبان بگویند که تا پیش از خواندن این صفحات، هیچگاه تاریخ غدیر را اینگونه درک نکرده بودیم.
