صدرنشینی ایران در بهره‌وری علمی جهان

به گزارش ایکنا، به نقل از مؤسسه استنادی و پایش علم‌ و فناوری جهان اسلام (ISC)، محمدمهدی علویان‌مهر اظهار کرد: بررسی داده‌های مربوط به ۲۰ کشور دارای بیشترین تعداد مدارک علمی نمایه‌شده در اسکوپوس نشان می‌دهد که اگر فقط تعداد خام مقالات علمی ملاک باشد، کشورهایی مانند چین، آمریکا، هند، انگلستان و آلمان در صدر قرار می‌گیرند. این کشورها به دلیل اقتصاد بزرگ‌تر، دانشگاه‌های پرشمارتر، بودجه‌های پژوهشی گسترده‌تر و زیرساخت‌های علمی عظیم، طبیعی است که از نظر تعداد کل مقالات جایگاه بالایی داشته باشند. اما زمانی که تعداد مدارک علمی به نسبت با منابع صرف‌شده برای تحقیق و توسعه سنجیده می‌شود، تصویر متفاوتی به دست می‌آید؛ تصویری که در آن ایران در جایگاه نخست قرار می‌گیرد.

وی افزود: براساس محاسبات انجام‌شده، ایران در سال ۲۰۲۵ تعداد ۷۸ هزار و ۱۰۲ مدرک علمی نمایه‌شده در اسکوپوس داشته است. از سوی دیگر، سهم بودجه تحقیق و توسعه از تولید ناخالص داخلی ایران در آخرین داده موجود حدود ۰.۷۳ درصد برآورد شده است. با در نظر گرفتن اندازه اقتصاد ایران بر حسب برابری قدرت خرید، میزان بودجه تحقیق و توسعه کشور حدود ۱۳.۴ میلیارد دلار محاسبه می‌شود. نتیجه این محاسبه آن است که ایران به ازای هر یک میلیارد دلار بودجه تحقیق و توسعه، حدود ۵ هزار و ۸۲۴ مدرک علمی تولید کرده است؛ رقمی که بالاترین مقدار در میان ۲۰ کشور بررسی‌شده است.

رئیس مؤسسه ISC گفت: اهمیت این عدد زمانی روشن‌تر می‌شود که آن را با کشورهایی مقایسه کنیم که در ذهن عمومی معمولاً به‌عنوان قدرت‌های بزرگ علمی و فناورانه شناخته می‌شوند. برای نمونه، چین در سال ۲۰۲۵ بیش از یک میلیون و ۳۹۰ هزار مدرک علمی در اسکوپوس داشته و از نظر تعداد خام مقالات، در جایگاه بسیار بالایی قرار دارد. اما برآورد بودجه تحقیق و توسعه چین بیش از هزار میلیارد دلار است. به همین دلیل، تعداد مدارک علمی چین به ازای هر یک میلیارد دلار بودجه تحقیق و توسعه حدود هزار و ۳۰۹ مدرک است؛ یعنی بسیار کمتر از شاخص بهره‌وری انتشار علمی ایران.

وی ادامه داد: آمریکا نیز با حدود ۷۶۴ هزار و ۹۰۰ مدرک علمی، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان علم جهان است. اما بودجه تحقیق و توسعه این کشور نیز بسیار عظیم و در حدود هزار و ۶۰ میلیارد دلار برآورد می‌شود. بر این اساس، آمریکا به ازای هر یک میلیارد دلار بودجه تحقیق و توسعه، حدود ۷۲۱ مدرک علمی تولید کرده است. این مقایسه نشان می‌دهد که اگرچه حجم مطلق تولید علمی آمریکا بسیار بالاست، اما از نظر تعداد مدرک علمی نسبت به منابع صرف‌شده، فاصله قابل توجهی با ایران دارد.

وی اظهار کرد: در میان کشورهای صنعتی دیگر نیز وضعیت مشابهی دیده می‌شود. آلمان با بیش از ۲۱۱ هزار مدرک علمی و بودجه تحقیق و توسعه حدود ۱۹۵ میلیارد دلار، به ازای هر میلیارد دلار حدود هزار و ۸۵ مدرک علمی تولید کرده است. ژاپن با حدود ۱۴8 هزار مدرک علمی و بودجه پژوهشی بیش از ۲۴۱ میلیارد دلار، به ازای هر میلیارد دلار حدود ۶۱۲ مدرک دارد. کره جنوبی نیز با آنکه نزدیک به ۵ درصد تولید ناخالص داخلی خود را به تحقیق و توسعه اختصاص می‌دهد و از پیشرفته‌ترین اقتصادهای فناورانه جهان است، در این شاخص به حدود ۶۹۶ مدرک علمی به ازای هر میلیارد دلار می‌رسد.

علویان‌مهر تصریح کرد: حتی کشورهایی مانند انگلستان، فرانسه و کانادا که دارای نظام پژوهشی جاافتاده و شبکه گسترده همکاری‌های علمی بین‌المللی هستند، در این شاخص پایین‌تر از ایران قرار می‌گیرند. انگلستان با حدود ۲۶۴ هزار مدرک علمی و بودجه تحقیق و توسعه بیش از ۱۲۱ میلیارد دلار، به حدود ۲ هزار و ۱۶۶ مدرک به ازای هر میلیارد دلار می‌رسد. فرانسه با حدود ۱۲۹ هزار مدرک علمی و نزدیک به ۹۹ میلیارد دلار بودجه تحقیق و توسعه، حدود هزار و ۳۰۱ مدرک به ازای هر میلیارد دلار تولید کرده است. کانادا نیز با حدود ۱۳9 هزار مدرک علمی و نزدیک به ۵۰ میلیارد دلار بودجه تحقیق و توسعه، حدود ۲ هزار و ۷۷۸ مدرک به ازای هر میلیارد دلار دارد.

رئیس مؤسسه ISC گفت: در کنار ایران، برخی کشورها مانند اندونزی، عربستان سعودی، هند، استرالیا، ایتالیا و اسپانیا نیز در شاخص بهره‌وری انتشار علمی جایگاه‌های قابل توجهی دارند. اندونزی با حدود ۵ هزار و ۱۹ مدرک علمی به ازای هر میلیارد دلار، پس از ایران قرار می‌گیرد. عربستان سعودی نیز با حدود ۴ هزار و ۷۲۵ مدرک و هند با حدود ۳ هزار و ۶۴۶ مدرک به ازای هر میلیارد دلار، در رده‌های بعدی هستند. با این حال، فاصله ایران با بسیاری از کشورهای بزرگ نشان می‌دهد که نظام علمی کشور، با وجود محدودیت منابع، توان بالایی در تبدیل امکانات پژوهشی به خروجی علمی دارد.

وی افزود: این یافته از یک واقعیت مهم حکایت می‌کند: سرمایه انسانی ایران در حوزه علم و پژوهش، ظرفیت بالایی دارد. وقتی کشوری با سهم نسبتاً پایین بودجه تحقیق و توسعه از اقتصاد خود، می‌تواند در میان ۲۰ کشور بزرگ تولیدکننده علم جهان از نظر بهره‌وری انتشار علمی در رتبه نخست قرار گیرد، معنای آن فقط یک موفقیت آماری نیست. این وضعیت نشان می‌دهد که پژوهشگران، استادان، دانشجویان تحصیلات تکمیلی و نیروهای علمی کشور توانسته‌اند با امکانات محدود، حضور قابل توجهی در تولید علم بین‌المللی داشته باشند. به بیان ساده‌تر، بخش مهمی از توان علمی ایران بر دوش نیروی انسانی نخبه، پرتلاش و سازگار با محدودیت‌ها قرار دارد.

علویان‌مهر ادامه داد: از زاویه‌ای دیگر، هزینه پژوهش به ازای هر مدرک علمی در ایران نیز پایین‌ترین مقدار در میان کشورهای مورد بررسی است. براساس محاسبات، برای هر مدرک علمی نمایه‌شده در اسکوپوس، بودجه تحقیق و توسعه ایران حدود ۱۷۲ هزار دلار برآورد می‌شود. این عدد در بسیاری از کشورهای پیشرفته چند برابر است. البته پایین بودن این عدد الزاماً به معنای مطلوب بودن سطح منابع پژوهشی نیست، بلکه بیش از هر چیز نشان می‌دهد که پژوهشگران ایرانی با منابع محدود، خروجی زیادی تولید کرده‌اند.

وی افزود: درک این نکته برای سیاست‌گذاری علمی اهمیت زیادی دارد. تعداد مقاله به‌تنهایی نمی‌تواند همه واقعیت علم را نشان دهد. کیفیت پژوهش، اثرگذاری علمی، حل مسائل کشور، تولید فناوری، ثبت اختراع، همکاری‌های بین‌المللی و کاربرد نتایج پژوهش در صنعت و جامعه نیز اهمیت دارند. اما شاخص بهره‌وری انتشار علمی نشان می‌دهد که ایران از نظر ظرفیت انسانی و توان تولید علمی، پشتوانه مهمی در اختیار دارد؛ پشتوانه‌ای که اگر با زیرساخت‌های بهتر، حمایت پایدارتر، دسترسی بیشتر به تجهیزات، گرنت‌های پژوهشی رقابتی و ارتباط مؤثرتر با صنعت همراه شود، می‌تواند آثار بزرگ‌تری در توسعه علمی و فناورانه کشور داشته باشد.

رئیس مؤسسه ISC گفت: تجربه کشورها نشان می‌دهد که فشار بیش از حد برای افزایش کمّی خروجی‌ها، اگر با افزایش امکانات و بهبود محیط پژوهش همراه نباشد، می‌تواند در بلندمدت به کاهش کیفیت، فرسایش نیروی انسانی و تضعیف پژوهش‌های عمیق و مسئله‌محور منجر شود. بنابراین حفظ این بهره‌وری بالا نیازمند مراقبت از زیست‌بوم علم است؛ زیست‌بومی که در آن پژوهشگر فرصت، انگیزه، امنیت شغلی، دسترسی به منابع و امکان همکاری علمی داشته باشد.

وی خاطرنشان کرد: نکته مهم دیگر این است که آمار اسکوپوس همه تولید علمی کشور را پوشش نمی‌دهد. بخشی از مقالات و پژوهش‌های ایرانی در مجلات معتبر داخلی منتشر می‌شود و در این شاخص بین‌المللی دیده نمی‌شود. بنابراین تصویر واقعی فعالیت علمی در ایران می‌تواند گسترده‌تر از عددی باشد که فقط بر اساس مدارک نمایه‌شده بین‌المللی به دست می‌آید. با این حال، حتی همین داده‌های بین‌المللی نیز نشان می‌دهد که ایران در عرصه انتشار علمی، نسبت به منابعی که در اختیار دارد، عملکردی بسیار برجسته داشته است.

علویان‌مهر تصریح کرد: این جایگاه همچنین یادآور اهمیت حفظ و تقویت سرمایه انسانی کشور است. نیروی انسانی علمی ایران، همان سرمایه‌ای است که می‌تواند در دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان، مراکز پژوهشی، صنایع پیشرفته و حتی شبکه‌های علمی جهانی نقش‌آفرینی کند. در جهانی که رقابت بر سر جذب متخصصان، پژوهشگران و دانش‌آموختگان توانمند هر روز جدی‌تر می‌شود، کشورهایی موفق‌تر خواهند بود که بتوانند برای نخبگان خود افق روشن، امکان اثرگذاری و محیط مناسب فعالیت فراهم کنند. از این منظر، رتبه نخست ایران در بهره‌وری انتشار علمی فقط یک خبر درباره مقاله و آمار نیست؛ نشانه‌ای از ظرفیتی است که باید آن را شناخت، حفظ کرد و به مسیر توسعه کشور پیوند زد.

وی در پایان گفت: جمع‌بندی این بررسی نشان می دهد که ایران در میان ۲۰ کشور برتر علمی جهان، از نظر تعداد مدارک علمی تولیدشده به ازای هر میلیارد دلار بودجه تحقیق و توسعه، در رتبه نخست قرار دارد. این دستاورد نشان می‌دهد که جامعه علمی ایران با وجود محدودیت منابع، توان بالایی در تولید علم دارد. اگر این توان انسانی با سرمایه‌گذاری مؤثرتر در تحقیق و توسعه، تقویت زیرساخت‌های پژوهشی و حمایت هوشمندانه از نخبگان همراه شود، می‌تواند از یک موفقیت در انتشار علمی فراتر رود و به پشتوانه‌ای برای نوآوری، فناوری و حل مسائل کشور تبدیل شود.