«ذبح عظیم»؛ پاداش ایستادگی در میدان حق
عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن گفت: حضرت ابراهیم و اسماعیل هر دو تسلیم خداوند بودند، یعنی نه تنها ابراهیم بلکه اسماعیل نیز مطیع خداوند بود، امروز نیز همه نسلها برای پیروی از حق و رضایت الهی باید در میدان حضور داشته باشند، در چنین خانواده و جامعهای، خیر رشد میکند و «ذبح عظیم» یا همان پیروزی بزرگ فرا میرسد.
حجتالاسلام والمسلمین محمدعلی محمدی، عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن در گفتوگو با ایکنا از قم، در پاسخ به اینکه فلسفه قربانی کردن چیست، اظهار کرد: منظور از قربانی، هر چیزی است که وسیله تقرب به خداوند باشد، این واژه از «قرب» گرفته شده، به عنوان مثال درباره نماز حدیثی بیان شده است: «الصَّلاَةُ قُرْبَانُ کُلِّ تَقِیّ، وَالْحَجُّ جِهَادُ کُلِّ ضَعِیف؛ نماز به منزله قربانى هر پرهيزگارى است و حج، جهاد هر ناتوانى است»؛ وقتی در عید قربان از قربانی صحبت میکنیم، مقصود کشتن یک حیوان برای تقرب به خداوند است، بنابراین قربانی چیزی است که انسان را به خدا نزدیک میکند، مانند کشتن حیوان برای انجام فرمان خدا یا به دست آوردن رضایت الهی.
وی درباره انواع قربانی کردن افزود: نوع اول، قربانی واجب در مراسم حج است، که هر یک از حجاج با یکسری شرایط خاص باید گوسفند، شتر یا گاوی را قربانی کنند. نوع دوم، قربانی کفارات حج است، هر کدام از حجاج ممکن است در حج مرتکب خطاهایی شوند که برای بخشش باید قربانی کنند. نوع سوم، قربانی نذری است، به عنوان مثال نذر میکنید اگر در دانشگاه قبول شوید یا اگر بیمارتان بهبود یابد، گوسفند یا شتری قربانی کنید.
محمدی ادامه داد: نوع چهارم، قربانی مستحبی است که در روز عید قربان، حجاج و دیگر افراد مومن در دنیا مستحب است که حیوانی قربانی کنند و تأکید زیادی بر این کار شده است؛ چنانکه برخی فقها آن را واجب میدانند، در این باره حدیث نیز داریم: «امّ سلمه نزد رسول خدا(ص) آمد و گفت: یا رسول اللّه! عید أضحى فرا میرسد و من بهاى قربانى ندارم؛ پس آیا اجازه دارم قرض بگیرم و قربانى كنم؟. حضرت فرمود: قرض بگیر و قربانی كن؛ زیرا آن قرضی است ادا شدنى (یعنى این قرض را خداوند سبحان ادا مى كند چون در جهت رضاى اوست)» و نوع پنجم قربانی کردن، عقیقه است که برای نوزاد تازه به دنیا آمده مستحب است گوسفندی قربانی کنند.
قربانی کردن شیوه پیامبران الهی
وی در پاسخ به اینکه آیا سایر پیامبران نیز موظف به قربانی کردن بودند، گفت: از اولین انسانها، یعنی حضرت آدم(ع)، قربانی آغاز شد، خداوند به حضرت آدم دستور داد که حج به جا آورد، جبرئیل آمد و حج را به او آموخت و در ایام حج، جبرئیل به ایشان گفت که باید گوسفندی نیز قربانی کند، بنابراین نخستین قربانی از زمان حضرت آدم (ع) شروع شد و این دستور به فرزندان حضرت آدم نیز رسید، هابیل که دامدار بود بهترین و سالمترین گوسفند گله خود را برای قربانی آورد، اما قابیل که کشاورز بود نامرغوبترین و پستترین محصولات کشاورزی خود را آورد.
محمدی تصریح کرد: خداوند قربانی را از هابیل پذیرفت و از قابیل نپذیرفت و این داستان در قرآن؛ سوره مائده، آیه ۲۷ آمده است: « وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ؛ وداستان دو پسر آدم را [که سراسر پند و عبرت است] به درستی و راستی بر آنان بخوان، هنگامی که هر دو نفر با انجام کار نیکی به پروردگار تقرّب جستند، پس از یکی پذیرفته شد، و از دیگری پذیرفته نشد. [برادری که عملش پذیرفته نشد از روی حسد و خودخواهی به برادرش] گفت: بی تردید تو را می کشم. [او] گفت: خدا فقط از پرهیزکاران می پذیرد.»
وی بیان کرد: سایر پیامبران نیز مأمور به قربانی کردن بودند تا به حضرت ابراهیم(ع) رسید و مراسم قربانی که امروز در روز عید قربان انجام میشود، یادگار حضرت ابراهیم(ع) است، پس از آنکه حضرت آدم (ع) کعبه را ساخت، فرزندانش در ساخت آن کمک کردند و حضرت ابراهیم از خدا خواست: « أَرِنَا مَنَاسِكَنَا »؛ خدایا مناسک و اعمال حج را به ما نشان بده و جبرئیل تمامی اعمال حج را به حضرت ابراهیم(ع) آموخت تا نوبت به قربانی رسید.
محمدی با بیان اینکه حضرت ابراهیم(ع) در امتحان بسیار سختی قرار گرفت، افزود: قرآن در آیه 102 سوره صافات میفرماید: « فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ... ». حضرت ابراهیم به فرزندش اسماعیل گفت در خواب به من دستور داده شده که تو را ذبح کنم، این کار برای پدری که اگر فرزندش زمین بخورد دلش میشکند، بسیار سخت بود، فلسفههای زیادی در این آزمون الهی وجود دارد.
وی ادامه داد: حضرت اسماعیل گفت: «يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِين؛ پدرم آنچه به آن مأمور شدهای انجام ده اگر خدا بخواهد مرا از شکیبایان خواهی یافت» و در نهایت حضرت ابراهیم(ع) با سربلندی این مرحله را طی کرد. سایر پیامبران نیز یکی پس از دیگری قربانی را انجام دادند تا به پیامبر اعظم حضرت محمد (ص) رسید که ایشان نیز قربانی را انجام دادند.
رضایت پروردگار مقدم بر خواستهها و غرایز انسانی است
محمدی در پاسخ به اینکه درسهای داستان حضرت ابراهیم و اسماعیل برای امروز چیست، گفت: اولین درسی که میتوان از داستان حضرت ابراهیم و اسماعیل گرفت، آزمون عشق و اهمیت اولویتها است، حضرت ابراهیم(ع) باید میان محبت فرزند و اطاعت از خدا یکی را انتخاب میکرد و او اطاعت خداوند را برگزید، حضرت اسماعیل نیز میان غرایز طبیعی و رضای خداوند، رضای الهی را انتخاب کرد، ما نیز در شرایط مختلف باید رضایت الهی را در نظر بگیریم، به عنوان مثال اگر برای حفظ شغل باید دروغ بگوییم یا خیانت کنیم باید رضای خداوند را مقدم بداریم یا برای حل مشکل نباید گناه انجام دهیم.
وی تصریح کرد: دومین نکته این داستان، تسلیم دوطرفه پدر و پسر است، قرآن میفرماید:« فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ؛ پس هنگامی که آن دو تسلیم [خواسته خدا] شدند و ابراهیم، جبین او را به زمین نهاد [تا ذبحش کند] »، یعنی نه تنها ابراهیم بلکه اسماعیل نیز مطیع خداوند بود، امروز نیز همه نسلها برای پیروی از حق و رضایت الهی باید در میدان حضور داشته باشند، در چنین خانواده و جامعهای؛ خیر رشد میکند و «ذبح عظیم» یا همان پیروزی بزرگ فرا میرسد.
محمدی با بیان اینکه سومین نکته موفقیت در امتحان الهی است، گفت: بعد از آنکه حضرت ابراهیم و اسماعیل آمادگی خود را اثبات کردند، خطاب رسید: «قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ؛ خوابت را تحقق دادی [و فرمان پروردگارت را اجرا کردی]، به راستی ما نیکوکاران را این گونه پاداش میدهیم [که نیّت پاک و خالصشان را به جای عمل میپذیریم.]»، این روایت صرفا یک داستان تاریخی نیست، بلکه کلید فهم عمیق آیات درباره امر قربانی کردن است و امروز وظیفه ما این است که وقت خود را قربانی کنیم و به میدان بیاییم، پول خود را قربانی کنیم و در برابر تمام دنیا بایستیم.
فلسفههای فردی قربانی کردن
وی در پاسخ به اینکه فلسفههای فردی قربانی کردن چیست، اظهار کرد: قربانی کردن یک نوع تمرین رهایی (شکستن بت مالکیت) است، انسانها تملکگرا هستند و قرآن در آیه 37 سوره حج میفرماید: «لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ؛ هرگز گوشت هایشان وخونهایشان به خدا نمیرسد، بلکه تقوای شما به او میرسد. این گونه آنها را برای شما رام و مسخّر کرد تا خدا را به [شکرانه] اینکه هدایتتان کرد به بزرگی یاد کنید؛ و نیکوکاران را [به لطف و رحمت خدا] مژده ده.» خون و گوشت قربانی به خدا نمیرسد، بلکه تقوا انسان به پروردگار میرسد.
محمدی تصریح کرد: حضرت ابراهیم(ع) میفرماید: «قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَ مَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ؛ بگو: مسلماً نماز و عبادتم و زندگی کردن و مرگم برای خدا پروردگار جهانیان است»؛ نماز، قربانی، زندگی و مرگ من برای خداوند است و این تمرین اخلاص است، اگر قربانی با هدف ریا باشد، قبول نمیشود. در داستان هابیل و قابیل، کسی که نتوانست بت نفس را بشکند (قابیل) از خود محصول نامرغوب تقدیم کرد و مورد قبول واقع نشد و نفسش او را به کشتن برادر واداشت، اما هابیل بهترین قربانی را تقدیم کرد و مورد قبول قرار گرفت.
وی بیان کرد: امروز اگر کسی در خیابان به ما توهین کند و ما به خاطر رضای خدا خشم خود را فرو ببریم و به جای انتقام خواهی سکوت کنیم پای در جای پای کسانی گذاشتهایم که بت خودخواهی را شکستند. کسی که قربانی میکند، شاید در ظاهر حیوان برای او باشد اما به یاد میآورد که مالک حقیقی فقط خداوند است. با قربانی کردن مال کم نمیشود، بلکه برکت و امنیت پیدا میکند، چنانکه در احادیث آمده که قربانی کردن سپر بلا است. امروزه با وجود مشکلات اقتصادی ممکن است شیطان وسوسه کند که قربانی نکنید، اما این تکنیک ضد ترس به ما میآموزد که با قربانی کردن مال کم نمیشود، بلکه خیرات بزرگتری به زندگیمان میرسد.
فلسفههای اجتماعی قربانی کردن
محمدی در پاسخ به اینکه فلسفههای اجتماعی قربانی کردن چیست، ادامه داد: اولین فلسفه اجتماعی قربانی کردن، گسترش فرهنگ ایثار و نوعدوستی (تبدیل منمحوری به ما محوری) است، خانوادهای که در عید قربان بخشی از قربانی خود را به دیگران میبخشد، منمحوری را به ما محوری تبدیل میکند، کسی که به جای مهمانیهای پرهزینه، سبدهای غذایی تهیه کرده و به همسایگان غذا میدهد، ما محوری را تمرین میکند.
وی دومین فلسفه اجتماعی قربانی کردن را کاهش شکاف طبقاتی و فقر در جامعه معرفی کرد و بیان کرد: قرآن در سوره حج آیه 36 میفرماید: « فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ؛ گوشت قربانی را هم خودتان بخورید و هم به «قانع» (فقیری که آبرو دارد و درخواست نمیکند و از ظاهرش هم نمیشود فهمید نیازمند است) و هم به «معتر» (کسی که خودش اعلام نیاز میکند) بدهید.»
محمدی گفت: قرآن در آیه 97 سوره مائده میفرماید: «جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ؛ خدا، [زیارتِ] کعبه، آن خانه با حرمت، و ماههای حرام، و قربانیهای بینشان، و قربانیهای نشان دار را وسیله قوام و برپایی [زندگی، معیشت و سامان دنیا و آخرت] مردم قرار داد». کعبه، ماه حرام، قربانیها و قربانیهای نشانهدار، مایه قوام مردم هستند، قربانی هویت مشترک میسازد و مردم احساس میکنند یک خانواده هستند.
وی تصریح کرد: اگر قربانی مشترک انجام شود و گوشت میان قربانیکننده و خانوادههای فقیر تقسیم شود، این وحدت محلهای یا شهری را تقویت میکند. در ایام حج نیز وحدت جهانی را میرساند. برای دفع بلا از فرد بر قربانی کردن تاکید شده است، اگر جامعه به مشکلی دچار شده باشد، قربانی کردن میتواند بلا را از جامعه اسلامی برطرف کند، قرآن اطعام به مساکین را سبب رفع بلا و گرفتاری در قیامت میداند؛ آیه هشتم سوره انسان« وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا؛ و غذا را در عین دوست داشتنش، به مسکین و یتیم و اسیر انفاق می کنند».
محمدی افزود: قرآن در سوره حج آیه 36 میفرماید: « فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛ زمانی که [بی جان] به پهلو در افتاده اند، از آنها بخورید و به تهیدستانی که اهل درخواست کردن نیستند و فقیرانی که اهل درخواست کردن هستند، بخورانید. این گونه آنها را برای شما رام و مسخّر کردیم تا سپاس گزاری کنید». یکی دیگر از فلسفههای اجتماعی قربانی، بازتوزیع سرمایه برای حفظ قیام للناس است، قربانی بخشی از نظام اقتصادی دینی و یک جریان مالی و قضایی است.
وی ادامه داد: مثال امروزی آن، قربانیهای نیابتی است که افراد از شهرهای مختلف پول میفرستند تا در مناطق محروم قربانی انجام شود و گوشت میان مردم توزیع شود، این در واقع انتقال ثروت از مرکز به حاشیه است، همچنین قربانی باعث نهادینه شدن سپاسگزاری اجتماعی میشود و مردم تمرین میکنند که نعمتها فقط برای خودشان نیست و در شادیها همه شریک میشوند.
محمدی در پایان یادآور شد: کسی که نذر کرده اگر فرزندش در دانشگاه قبول شود قربانی کند، با توزیع گوشت میان نیازمندان، یک سپاسگزاری اجتماعی شکل میدهد و میگوید این شادی فقط مال من نیست و همه این اقدامات در جهت ایجاد عدالت در بهرهمندی از مواهب الهی است، خداوند نمیخواهد نعمتهای بزرگ مانند پروتئینهای حیوانی فقط در دست یک طبقه خاص باشد.
انتهای پیام
