چگونه از برجام درس بگیریم

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی رنجبر، معاون راهبردی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم طی یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داد، نوشت: جامعه‌ای که تحلیل سیاسی را به تخریب متقابل فروبکاهد، در نهایت سرمایه اجتماعی خود را از دست خواهد داد و این، خسارتی به‌مراتب بزرگ‌تر از هر توافق یا اختلاف سیاسی است.

می‌توان این ماجرا را نه صرفاً به‌عنوان دفاع یا نقد برجام، بلکه به‌عنوان «درس‌نامه‌ای برای تحلیل سیاسی در جمهوری اسلامی» صورت‌بندی کرد؛ اینکه چگونه باید از دوقطبی‌های ساده‌ساز عبور کرد و واقعیت پیچیده تصمیم‌گیری در نظام اسلامی را فهمید.

یکی از خطاهای رایج در تحلیل سیاسی، تقلیل یک پدیده پیچیده به یک گزاره ساده و تک‌ساحتی است. برجام نیز از همین سنخ مسائل بود؛ پدیده‌ای که نه می‌توان آن را مطلقاً فتح‌الفتوح دانست و نه مطلقاً خیانت. فهم برجام بدون فهم «پازل کلان نرمش قهرمانانه» اساساً ممکن نیست.

بسیاری از تحلیل‌ها دچار این خطا شدند که برجام را جدا از مراحل پیشا‌برجام، مذاکرات، تصویب، اجرا و فرآیند احیای آن تحلیل کردند؛ در حالی‌که هر کدام از این مقاطع، منطق، اقتضائات، بازیگران و نقاط قوت و ضعف خاص خود را داشت.

برجام یک «فرآیند» بود نه صرفاً یک متن حقوقی و برای نقد منصفانه نیز باید همه مراحل دیده شود:

- مذاکرات پیشا‌برجام

- مذاکرات منتهی به توافق

- تصویب در ساختارهای رسمی کشور

- نحوه اجرای توافق

- و سپس روند احیا یا توقف آن

اتفاقاً بخش مهمی از نقدهای جدی، نه متوجه اصل مذاکره، بلکه متوجه شیوه اجرا بود. همان‌جا که درباره راستی‌آزمایی، گام‌به‌گام بودن تعهدات و نحوه رفع تحریم‌ها اختلاف نظر وجود داشت. رهبر معظم انقلاب نیز در موارد متعددی بر ضرورت اخذ تضمین و راستی‌آزمایی تأکید داشتند. این‌ها محل بحث کارشناسی بود؛ نه میدان اتهام‌زنی.

اما خطای بزرگ‌تر، نوع مواجهه بخشی از فضای سیاسی و رسانه‌ای با این مسئله بود. برخی تحلیلگران چنان با قطعیت سخن می‌گفتند که گویی تمام ساختارهای رسمی کشور ناگزیر باید مطابق تحلیل آنان عمل کنند. وقتی توافق انجام شد، به‌جای بازنگری در تحلیل خود، به تخطئه دیگران روی آوردند.

گفته می‌شد: «محال است توافقی شکل بگیرد» اما توافق شکل گرفت.

گفته می‌شد: «مجلس هرگز آن را تصویب نمی‌کند» اما تصویب شد.

گفته می‌شد: «شورای نگهبان آن را رد خواهد کرد» اما تأیید شد.

گفته می‌شد: «شورای عالی امنیت ملی مخالف است» اما تأیید کرد.

و نهایتاً گفته می‌شد: «رهبری قطعاً آن را رد می‌کنند» اما در چارچوب ملاحظات کلان نظام، مسیر طی شد.

در این نقطه، به‌جای پذیرش خطای تحلیلی، ساده‌ترین راه انتخاب شد: خائن خواندن همه ساختارها و کارگزاران نظام. این همان نقطه خطرناک است؛ جایی که تحلیل سیاسی، به‌جای کمک به فهم واقعیت، تبدیل به فرسایش اعتماد عمومی می‌شود. مخصوصاً در جامعه مذهبی و انقلابی که سرمایه اصلی آن، اعتماد به ساختارهای برآمده از نظام اسلامی است.

نقد، حق طبیعی و حتی ضرورت حیات سیاسی است؛ اما تفاوت زیادی وجود دارد میان «نقد عملکرد» و «تخریب ساختار»؛ می‌توان به برجام نقد داشت، به دولت وقت نقد داشت، به شیوه اجرا نقد داشت، حتی به برخی خوش‌بینی‌ها و محاسبات نقد جدی داشت؛ اما این با خائن دانستن همه ارکان تصمیم‌گیری کشور تفاوت دارد.

واقعیت این است که در جمهوری اسلامی، تصمیمات کلان محصول یک فرآیند چندلایه و پیچیده‌اند؛ محصول تعامل دولت، مجلس، شورای نگهبان، شورای عالی امنیت ملی، نهادهای کارشناسی و در نهایت سیاست‌های کلان نظام. فهم این پیچیدگی، لازمه بلوغ سیاسی است.

اتفاقاً یکی از مهم‌ترین درس‌های برجام همین است: نباید مسائل پیچیده سیاسی را با تحلیل‌های صفر و صدی فهم کرد. نه رجزخوانی‌های سیاسی همیشه عین واقعیت میدان است و نه هر توافقی نشانه تسلیم. همان‌گونه که در میدان نظامی میان «رجز» و «عملیات» تفاوت وجود دارد، در عرصه سیاست و مذاکره نیز میان شعار، تاکتیک، راهبرد و تصمیم نهایی تفاوت‌های جدی وجود دارد.

برجام به ما آموخت که سیاست عرصه پیچیدگی است و تصمیمات کلان محصول موازنه‌های چندگانه‌اند و تحلیل‌گر واقعی کسی است که بتواند هم‌زمان نقاط قوت، خطاها، محدودیت‌ها و اقتضائات را با هم ببیند. بنابراین، خواهش می‌کنم در عین نقد هر مذاکره و جنگی مراقب تخریب و سلب اعتماد جامعه مذهبی باشید.