امام خمینی(ه)؛ طراح و مبدع اصلی جمهوریت در ایران

مفهوم جمهوریت یکی از مبنای برجسته در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) است که دارای زوایا و لایه‌های معرفتی است. خبرنگار ایکنا به منظور بررسی زوایای این مبحث در نگاه امام خمینی(ره)، با محمدجواد بیات، پژوهشگر علوم سیاسی در همدان گفت‌وگویی کرده است که مشروح آن را در زیر می‌خوانیم:

ایکنا _ چگونه امام خمینی(ره) مفهوم جمهوریت را در چارچوب نظام دینی تعریف کردند و این توجه بعد از رحلت ایشان در اندیشه رهبر شهید و رهبری جدید چگونه نمودار است؟

مفهوم جمهوریت یکی از مبنای برجسته در اندیشه سیاسی امام خمینی قدس سره شریف است. در نگاه امام، حکومت اسلامی حکومتی مردمی است، مردمی بودن حکومت از این جهت است که صاحبان اصلی حکومت مردم هستند که خود آن را تأسیس کردند و سرنوشت و پیشبرد آن نیز به دست خودشان است. جمهوریت از این منظر جلب مشارکت حداکثر مردم در حداکثر امور خواهد بود. لذا نه فقط نوعی از حکومت بلکه الگوی کلان اداره اجتماع و حرکت عمومی مردم است.

در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) جمهوری شکل حقوقی رژیم است که توسط خود مردم تعیین می‌شود که تکیه بر اکثریت مردم است به همان معنایی که درهمه جا وجود دارد. یعنی فرم و شکل حکومت را تشکیل می‌دهد و اسلام محتوای آن فرم را که قوانین الهی است.

امام معتقد است وعده خدا بنا به نص صریح قرآن کریم بر حکومت پا برهنگان جهان حق است. جمهوری در چارچوب نظری اندیشه امام خمینی هم به لحاظ مبدأ و هم در مسیر وهم به لحاظ غایت انسان دارای صبغه توحیدی جدی است.

در نگاه بنیان گذار نظام مقدس جمهوری اسلامی مقوله توحید در جمهوریت به معنای حضور تکلیف مدارانه جامعه در تأسیس و امتداد جمهوریت است. به حق ایده جمهوریت با نام امام خمینی (ره) درتاریخ کشور ما گره خورده و باید او را مبدع و طراح اصلی جمهوریت در ایران دانست.

ناظر بر دیدگاه توحیدی امام خمینی(ره) نظام دینی، جمهوریت برای نخستین بار در ایران اسلامی تولد یافت. با تولد جمهوریت در دامن سرزمین پاک مادری ایرانیان، عصر جدیدی در قوام و حیات مردم ایران دارای اصل و نسب با تمدن کهن آغاز شد.

هر چند در ایران معاصر نظریه‌های مختلفی برای حکومت دینی ارائه شده است، لیکن یکی از مهمترین آنها نظریه حکومت اسلامی مبتنی بر ولایت فقیه است که امام خمینی(ره) آن را براساس مبنای فقهی و سیاسی خود مطرح نمود. 

در این مدل نوین حکومتی برخلاف حکومت استکباری در حکمرانی مستبدانه عناصری از دولت مدرن (جمهوریت) و عناصری از دولت سنتی (اسلامیت) در کنار یکدیگر قرار گرفته و ترکیبی از سنت و مدرنیته را به نمایش نهاده است.

در نگاه عالمانه و تاریخی امام خمینی روایتی که در حدیث غدیر است به معنای حکومت است نه به معنای مقام معنوی. او معتقد است در استمرار ولایت و امامت ائمه هدی و غیبت ذخیره الهی مهدی موعود (عج) حکومت مبتنی بر ولایت فقیه است که می‌تواند جلوی دیکتاتوری و زیاده خواهی مستکبران را بگیرد و خواب راحت را از چشمان آنان در سراسر عالم برباید. اطمینان می‌دهد اگر امر دولت اسلامی با نظارت فقیه ولایت فقیه باشد آسیبی بر مملکت وارد نخواهد شد.

نکته‌ای که نظام سلطه و استکبار جهانی برای آنان دشوار و از آن واهمه نموده و آشکارا دشمنی و خصومت خود را با اصل ولایت فقیه و امت ولایی به ویژه در جنگ تحمیلی و نابرابر امریکایی، صهیونی اخیر موسوم به رمضان به منصه ظهور در آوردند. قائد شهید نیز در عمل به سیره رهبر کبیر آموزه‌های اعتقادی وانقلابی خود را در مکتب امام خمینی(ره) به صحنه آوردند با تاکید بر دیدگاه امام راحل عظیم الشان حکیمانه در جمع کارگزاران نظام، سیزدهم بهمن ۱۳۷۰ فرمودند: «امروز در جمهوری اسلامی همه مقاماتی که به نحوی در کار مردم دخالت دارند مستقیم و غیر مستقیم منتخب مردم هستند. حتی رهبری یعنی در نظام اسلامی دارا بودن معیارها کافی نیست. بلکه انتخاب مردم هم شرط ولازم است وبدون انتخاب مردم امکان ندارد.»

رهبر شهید معتقد بودند: «بدون آرای مردم، بدون حضور مردم خیمه نظام اسلامی سر پا نمی‌شود و نمی‌ماند.» امام خامنه‌ای قدس الله نفس الزکیه در تبین نظام دینی با بیان منطق اسلام اعتقاد راسخ داشتند در منطق اسلام، اداره امور با مردم است. با هدایت قرآنی واحکام الهی است.  

در حکومت اسلامی انتخاب با مردم است. اما انتخابی که با قانون‌های آسمانی توانسته است راه صحیحی را دنبال کند. دقیقا معانی و مفاهیم بلند از جمهوریت و اسلامیت از منظر امام خمینی(ره) نزد خلف صالحش نمود داشت و رشد نمود. با انتخاب سومین رهبر انقلاب اسلامی آنچه از سوابق علمی و انقلابی و نخستین پیام رهبر رشید و مجاهد آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای پیدا است نشان می‌دهد معظم له نیز گام در پیمودن صراط مستقیم رهبر کبیر و رهبر شهید نهاده است.

رهبر معظم انقلاب اسلامی متواضعانه با خضوع و خشوع در مبارزه با نفس که شرط ولایت است در پیشگاه حضرت بقیةالله (عج) و مردم مبعوث شده در اولین پیام تاریخی و افتخار آفرین شان فرمودند: «برای بنده تکیه زدن بر جای که محل جلوس دو پیشوای عظیم‌الشأن، خمینی کبیر و خامنه‌ای شهید بوده کاری سخت است.» لاکن با ابهت و متانت که شرط ولایت است به هنرهای رهبر شهید و سلف کبیر و معنای حقیقی جمهور و جمهوریت پرداخت.

نایب‌المهدی(عج) امام خامنه‌ای عزیز در مسند ولی فقیه زمان فرمودند: «از جمله هنرهای رهبر شهید و سلف کبیر ایشان وارد کردن مردم در همه عرصه‌ها و بصیرت و آگاهی دادن مستمر به ایشان و در مقام عمل تکیه  بر نیروی آنان بود. ایشان اینطور معنای حقیقی جمهور وجمهوریت را فعلیت بخشیدند.»

صالح بعد از صالح با اعتبار بخشی و حفظ هویت جمهور در تکریم مردم در خلاء و خلال ۱۰ روز انتخاب رهبر جدید از سوی مجلس محترم خبرگان رهبری فرمودند: «این شما مردم بودید که کشور را رهبری و اقتدار آن را ضمانت کردید». با صدور این پیام امید در استمرار راه درخشان انقلاب شکوهمند اسلامی در اذهان عمومی نمودار گشت.

ایکنا _ یکی از ویژگی‌های برجسته امام خمینی(ره)، استقلال سیاسی و نفی سلطه‌پذیری بود این ویژگی در دو رهبر بعدی انقلاب اسلامی چگونه نمود داشته است؟

امام خمینی(ره) اصل استقلال سیاسی وملی را یکی از قوانین بنیادی اسلام دانسته و معتقد بود: «هیچ کشوری حق مداخله در امور کشور دیگر را ندارد برمبنای قوانین اسلامی مسلمین نباید تحت سیطره کفار باشند.»

امام دفاع از کیان اسلام و مسلمین و وحدت کلمه همه مسلمانان را از اصول مهم دستیابی به استقلال سیاسی می‌دانست. منظور امام خمینی(ره) از استقلال سیاسی اراده آزاد تصمیم‌گیری ملت برای تعیین سرنوشت خود وعدم منطقه یا دخالت اجانب در سرنوشت مردم ایران بود.

استقلال و نفی سلطه و وابستگی یکی از ارکان مهم اسلام ناب و مکتب امام راحل و از محکمات و اصول ثابت اندیشه علوی ایشان محسوب می‌شود. امام خمینی(ره) استقلال و آزادی را از آرمان‌های اساسی و لولیه  نهضت یعنی همان شروع قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ معرفی می‌کرد و همواره بر عدم وابستگی قیام مردمی ملت ایران به ابرقدرت‌های شرق و غرب تأکید داشت. می‌فرمود: «تمام انقلاباتی که واقع گردیده یک وابستگی به شرق و غرب داشته است. لکن انقلاب ایران انقلاب غیر وابسته است‌‌... الا یک وابستگی وآن وابستگی به مبدأ وحی و وابستگی به خدا.»

به نظر با چنین پشتوانه عظیم حفظ استقلال ملی وظیفه احاد ملت و دولت و کار ویژه اصلی سیاست کشور براساس اصل ۹ قانون اساسی، رسالت حکمرانی قرآنی و ملت در شرایط کنونی رویارویی تمامیت کفر، دولت امریکا ورژیم غاصب صهیونی در برابر اسلام عزیز را افزون می‌سازد.

رهبر شهید در سی‌وششمین سالگرد ارتحال امام عظیم‌الشان در توصیف عقلانیت حضرت روح الله فرمودند عقلانیت امام مظهرش دو رکن اساسی بود یک رکن ولایت فقیه و دیگری استقلال ملی. اگر ولایت فقیه نبود این انقلاب از راه دین منحرف می‌شد. قائد شهید متأثر از نگاه پیر و مراد امت اسلام، عنوان کردند: «استقلال ملی به معنای عدم ارتباط  نیست. معنایش این است که ملت و کشور ایران روی پای خودش بایستد.»

استقلال ملی  یعنی کشور منتظر چراغ سبز یا قرمز امریکا و امثال امریکا نباشد. یک سر فصل استقلال ملی اصل ما می‌توانیم است. آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای نیز معتقد است: نظام جمهوری اسلامی بدون اینکه بخواهد سلطه استعماری در منطقه راه بیاندازد. برای اتحاد و رابطه متقابل گرم و صمیمانه با همسایگان آمادگی کامل دارد.

دریافت پیام رهبری و چنین خطابه روشن در ظلم‌ستیزی و حفظ استقلال و دفاع از وطن مخاطبان خاص، جامعه نخبگانی و نخبگان جامعه از آحاد مردم  را در گسترش و بسط استقلال‌طلبی و حفظ حدود و ثغور اسلام محمدی در عرصه روشنگری و میدان جهاد تبیین در خط مقدم روشنگری و رسیدن به تمدن نوین اسلامی در پرتو انوار درخشان مصحف شریف، بیداری اخیر و مثال‌زدنی ملل آزاده، به یمن مقاومت اقتدار، وفاق، اتحاد و انسجام ملی ملت بصیر و فهیم ایران جان، شجاعانه در حفظ این نعمت عظیم تأمین امنیت و شکوه ایمان فرا می‌خواند.