عاقبت ظلم و ظالم در کلام امیرالمؤمنین(ع)

امام علی(ع) تنها فردی است كه از ميان همه گذشتگان كه سخنی از آنها به‌جا مانده، به آخرين مرحله فصاحت و بلاغت رسيده و گفتار او اقيانوس بيكرانه‌ای است كه سخن هيچ مبلغی به پای آن نخواهد رسيد.

سخنانی که در قالب خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌ها گردآوری شده و مفسران دینی تفسیرهایی در رابطه با آن‌ها داشته‌اند که هرکدام از یک دید و سلیقه به این موضوعات پرداخته‌اند، بر این منوال ما در ایکنا بر این شدیم که ابتدا تفسیری از خطبه‌ها و حکمت‌های امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه در اختیار مخاطبان قرار دهیم که برای رسیدن به این هدف از منابع مختلفی مانند مصادر نهج‌البلاغه، جلد ۱، اصول کافی جلد ۶ استفاده می‌شود که در ادامه آن را با موضوع «عاقبت ظلم و ظالم» می‌خوانید.

امام علی(ع) در خطبه 186 نهج‌البلاغه می‌فرماید: «وَ قَالَ(ع): لِلظَّالِمِ الْبَادِي غَداً بِكَفِّهِ عَضَّةٌ، فرمودند: آنكه نخست دست به ستم گشايد، انگشت ندامت به دندان خواهد گزيد».

امیرالمؤمنین علی(ع) در این گفتار حکیمانه خود هشدار شدیدى به ظالمان و ستمگران مى‌دهد و مى‌فرماید: «آن ستمگر که ابتداى به ظلم مى‌کند فرداى قیامت دست خود را از پشیمانى (به دندان) مى‌گزد»، ایشان این سخن را از آیه 27 سوره مبارکه فرقان برگرفته است آنجا که مى‌فرماید: «وَیَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى یَدَیْهِ یَقُولُ یَا لَیْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلا؛ و (همان) روزى که ستمکار دست خود را (از شدت حسرت) به دندان مى‌گزد و مى‌گوید: اى کاش با رسول (خدا) راهى بر گزیده بودم».

نکته قابل توجه این است که امام علی(ع) در اینجا ظالم را مقدم به «بادى» کرده یعنى آن کسى که ظلم را آغاز مى‌کند، از این نظر که شخص دوم اگر مقابله به مثل کند ظلم نیست بلکه احقاق حقى است و اگر بیش از مقابله به مثل کند باز قبح و زشتى ظلم او به اندازه کسى که ابتدا ظلم کرده نیست و تعبیر به «عَضَّة» (به دندان گزیدن) کنایه از شدت ناراحتى است، زیرا انسان هنگامى که به ناراحتى‌هاى شدید گرفتار مى‌شود؛ ناراحتی‌هایى که از خود او سر زده و خودش باعث و بانى آن بوده مى‌خواهد از خود انتقام بگیرد و براى این کار به آزار خویشتن مى‌پردازد؛ گاه بر سر و صورت خود مى‌کوبد و گاه دست خود را که با آن کار خلافى انجام داده مى‌گزد و همه اینها نشانه ناراحتى شدید از کار خود و نوعى مجازات و انتقام از خود است.

در حدیثى از امام موسى بن جعفر(ع) مى‌خوانیم: «فى رَجُلَیْنِ یَتَسابّانِ فَقالَ: الْبادی مِنْهُما أَظْلَمُ وَ وِزْرُهُ وَ وِزْرُ صاحِبِهِ عَلَیْهِ ما لَمْ یَتَعَدَّ الْمَظْلُومُ؛ امام(ع) در مورد دو نفر که به هم دشنام مى‌دادند فرمود: آن کس که ابتدا شروع کرده ظالم‌تر است و گناه او و گناه نفر دیگر بر اوست مادامى که مظلوم از حد تعدى نکند».⁽¹⁾

جمله «ما لَمْ یَتَعَدَّ الْمَظْلُومُ» ممکن است اشاره به آن قسمت باشد که مظلوم در انجام آن مجاز است مثل این که کسى به دیگرى بگوید: «لعنة الله علیک» و او در جوابش بگوید: «علیک لعنة الله» ولى در همان کتاب اصول کافى و بعضى کتب دیگر به جاى «ما لَمْ یَتَعَدَّ»، «ما لَمْ یَعْتَذِرَ» آمده است⁽²⁾ اشاره به اینکه اگر شخص دشنام دهنده عذرخواهى کند و از کار خود توبه کرده و جبران نماید گناه او برداشته مى‌شود. این نسخه صحیح‌تر به نظر مى‌رسد، زیرا درباره نفر دوم تعبیر به «وِزْر» شده که نشان مى‌دهد او هم گناه کار است خواه تعدى کند یا تعدى نکند؛ ولى هرگاه مسئله عذرخواهى پیش آید مشکل حل مى‌شود.⁽³⁾

درباره ندامت ظالم و عاقبت کار او احادیث دیگرى نیز از معصومان(ع) نقل شده از جمله در حدیثى از رسول اکرم(ص) مى‌خوانیم: «الظُّلْمُ نَدامَةٌ؛ ستمگرى پشیمانى است».⁽⁴⁾ با اینکه مى‌دانیم ظلم باعث پشیمانى است ولى به قدرى این رابطه شدید است که حضرت فرموده ستمگرى عین پشیمانى است.

امام علی(ع) در حکمت 341 نهج‌البلاغه فرموده است: «یَوْمُ الْعَدْلِ عَلَى الظّالِمِ أشَدُّ مِنْ یَوْمِ الْجَوْرِ عَلَى الْمَظْلُوم» و شبیه همین تعبیر در حکمت 241 آمده است: «یَوْمُ الْمَظْلُومِ عَلَى الظّالِمِ أشَدُّ مِنْ یَوْمِ الظّالِمِ عَلَى الْمَظْلُومِ» و مفهوم هر دو این است که روزى که خداوند از ظالم انتقام مى‌گیرد بسیار شدیدتر است از روزى که ظالم به مظلوم ستم مى‌کند.

در مورد تجسم اعمال در روز قیامت از بعضى روایات استفاده مى‌شود که ظلم به صورت ظلمت و تاریکى مجسم مى‌شود همان گونه که در حدیثى از رسول اکرم(ص) نقل شده است که فرمود: «اتَّقُوا الظُّلْمَ فَاِنَّهُ ظُلُماتٌ یَوْمَ الْقِیامَةِ؛ از ظلم بپرهیزید که در روز قیامت ظلمت و تاریکى است».⁽⁵⁾

همچنین از روایات استفاده مى‌شود از جمله گناهانى که کیفر و عقوبت آن در این دنیا دامان انسان را مى‌گیرد ظلم است، همان‌گونه که از امام باقر(ع) نقل شده که فرمود: «ما مِنْ أَحَد یَظْلِمُ بِمَظْلَمَة إلاّ أَخَذَهُ اللهُ بِها فی نَفْسِهِ وَمالِهِ؛ هیچ کس به دیگرى ستم نمى‌کند مگر این که خداوند انتقام او را در جان یا مال او خواهد گرفت».⁽⁶⁾

رسول اکرم(ص) فرمود: «إنَّ أسْرَعَ الْخَیْرِ ثَواباً الْبِرُّ وَإنَّ أسْرَعَ الشَّرِ عِقاباً الْبَغْىُ؛ چیزى که ثواب آن بسیار زود به انسان مى‌رسد نیکوکارى است و چیزى که مجازات آن زود دامن انسان را مى‌گیرد ظلم و ستم است».⁽⁷⁾

منابع:

(1). کافى، ج 2، ص 322، حدیث 3.
(2). همان، ص 360.
(3). بحث بیشتر درباره این موضوع را مى توانید در کتاب «انوار الفقاهة» در بحث مکاسب محرمه، ص 214 به بعد مطالعه فرمایید.
(4). مستدرک الوسائل، ج 12، ص 99 .
(5). کافى، ج 2، ص 332.
(6). همان، حدیث 12.
(7). بحارالانوار، ج 69، ص 195، حدیث 18.