نیکی را چگونه جبران کنیم

به گزارش ایکنا، امیرمؤمنان علی(ع) در حکمت ۶۲ نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «إِذَا حُيِّيْتَ بِتَحِيَّةٍ فَحَيِّ بِأَحْسَنَ مِنْهَا، وَ إِذَا أُسْدِيَتْ إِلَيْکَ يَدٌ فَکَافِئْهَا بِمَا يُرْبِي عَلَيْهَا، وَ آلْفَضْلُ مَعَ ذَلِکَ لِلْبَادِي، هرگاه به تو درودی گفته شد، با درودی بهتر از آن پاسخ گوی و هرگاه احسانی به تو شد، آن را با احسانی برتر جبران کن؛ با این همه، فضیلت از آنِ آغازگر است.» این سخن کوتاه دربردارنده قاعده‌ای مهم در زندگی اجتماعی است؛ قاعده‌ای که می‌تواند روابط انسانی را به سمت رشد و تعالی سوق دهد.

براساس این آموزه، انسان شایسته است نیکی دیگران را تنها به اندازه آن پاسخ ندهد، بلکه آن را به شیوه‌ای بهتر و کامل‌تر جبران کند. چنین رفتاری موجب تقویت پیوندهای انسانی، گسترش دوستی‌ها و استحکام بنیان اجتماعی می‌شود. اگر پاسخ به نیکی دیگران با کم‌توجهی یا حداقل‌گرایی همراه باشد، به تدریج روابط اجتماعی دچار ضعف و سردی خواهد شد.

احسان در برخورد با غیر دوست

این اصل تنها در روابط دوستانه کاربرد ندارد، بلکه حتی در مواجهه با دشمنان نیز می‌تواند معنا پیدا کند؛ به این معنا که اگر از سوی آنان احسانی صورت گیرد، انسان می‌تواند نیکی را در مرتبه‌ای بالاتر پاسخ دهد. از سوی دیگر، قانون احسان محدود به امور مادی نیست و عرصه معنویات را نیز در بر می‌گیرد و در بسیاری از ابعاد زندگی روزمره قابل اجراست.

برای نمونه، سلام کردن از ساده‌ترین مصادیق این اصل است. سلام را می‌توان هم از نظر کمیت و هم از نظر کیفیت بهتر پاسخ داد؛ یعنی هم آن را کامل‌تر ادا کرد و هم با محبت و صمیمیت بیشتری پاسخ گفت. در روابط خانوادگی نیز اگر هر یک از همسران در برابر رفتار نیک دیگری بر میزان محبت و احسان خود بیفزاید، پیوند عاطفی میان آنان عمیق‌تر شده و بنیان خانواده استحکام می‌یابد و یا همچنین شاگرد می‌تواند احسان استاد را با احترام، تلاش و قدردانی بیشتر پاسخ دهد.

در برخی موارد نیز احسان یک فرد چنان بزرگ است که جبران آن به صورتی برتر آسان نیست و نیازمند زمان و برنامه‌ریزی است. برای مثال، کسی که سبب هدایت دیگری شده، حقی بزرگ بر او دارد و فرد هدایت‌یافته می‌تواند با انجام کارهای خیر ماندگار، مانند تأسیس یک مجموعه خیریه و هدیه کردن ثواب آن به عامل هدایت خود، بخشی از این نیکی را پاسخ دهد.

معیارهای خردمندانه در پاسخ به احسان

با این حال، پاسخ دادن به احسان با احسانی برتر در حوزه معنویات گستره‌ای وسیع دارد، اما در امور مادی همواره به همان صورت قابل اجرا نیست. در این حوزه لازم است این اصل با تعقل و معیارهای خردمندانه همراه باشد؛ چراکه زیاده‌روی در امور مادی گاه به اسراف و چشم‌وهم‌چشمی می‌انجامد. برای مثال، در مهمانی‌ها اگر هر کس بخواهد سفره‌ای پرزرق‌ و برق‌تر از دیگری بگستراند، این رفتار می‌تواند به نوعی رقابت ناسالم و بیماری اجتماعی تبدیل شود.

فضلیت از آنِ آغازگران است 

در عین حال، امام علی(ع) در پایان این حکمت تأکید می‌کنند: فضیلت همچنان از آنِ آغازگر نیکی است. در روایات آمده است که سلام هفتاد حسنه دارد که شصت‌ و نه حسنه از آنِ آغازگر سلام و تنها یک حسنه از آنِ پاسخ‌دهنده است. دلیل این برتری آن است که عمل شخص پاسخ‌دهنده در حقیقت بازتاب عمل نیک آغازگر است؛ زیرا احسان نخستین علت شکل‌گیری پاسخ بعدی به شمار می‌آید.

از سوی دیگر، آغازگر نیکی بدون آنکه دیگری حقی بر او داشته باشد دست به احسان می‌زند، در حالی که نیکی فرد دوم تا حدی در پاسخ به حقی است که بر عهده او قرار گرفته است. بنابراین پیشگامی در کار خیر نشانه پاکی سرشت، طبع کریمانه و روح نیک انسان است؛ در حالی که پاسخ دادن به نیکی، هرچند ارزشمند، گاه از الزام اخلاقی یا اجتماعی ناشی می‌شود.

از همین رو، آغازگری در نیکی در منطق اخلاق علوی جایگاهی برتر دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که انسان از سر طبع پاک و روح کریمانه به خیر روی آورده و پیش از آنکه حقی بر عهده‌اش قرار گیرد، خود آغازگر احسان شده است.