سیاست‌زدگی و کنشگری فرسایشی

حجت‌الاسلام والمسلمین احمد اولیایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داد، نوشت: این روز‌ها و سال‌های اخیر ایام پرتلاطمی بوده و است که بخش عمده‌ای از ذهن و گفت‌و‌گو‌های مردم را به خود اختصاص داده است؛ از اغتشاش و جنگ و صلح و اقتصاد و معیشت و... . همه می‌دانیم که گفت‌و‌گو‌های مجازی در شبکه‌ها و پیام‌رسان‌های اجتماعی چه مقدار به‌صورت روزانه درگیر این مباحث و البته حواشی متعدد مربوطه است.

من نام این حالت را «سیاست‌زدگی فراگیر» می‌نامم. در چنین وضعیتی، مشکلاتی به‌وجود می‌آید؛ آگاهی سیاسی کارآمد جای خود را به کنشگری بی‌وقفه حاشیه‌ای می‌دهد. به نوعی یک دستور کار کاذب در نظام ارتباطات مردم و البته نخبگان، رسانه‌ها و فضای مجازی، ذهنیت جمعی را به‌گونه‌ای بازنمایی می‌کند که مخاطب، هر رویداد روزمره را صرفاً از دریچه تقابل‌های قدرت و درگیری و چالشی ببیند.

هر جامعه‌ای برای بقا نیاز به تفکیک کارکردی نظام‌ها و تقسیم وظایف دارد. نظام اقتصادی باید تولید کند، نظام آموزشی باید دانش بپروراند و نظام سیاسی باید تصمیم‌گیری کلان را بر عهده گیرد. هنگامی که تمامی نظام‌ها سیاسی می‌شوند و عاملانش (استاد، مهندس، دانشجو و کارمند) بخش عمده‌ای از سرمایه ذهنی و زمانی خود را به جانبداری، پیش‌بینی نتایج، درگیری جناح‌ها و تحلیل حاشیه‌های جنگ و گفت‌و‌گو‌های غیرتخصصی اختصاص می‌دهند، در‌واقع مشارکت و بینش را افزایش نداده‌ایم بلکه کنشگر کارآمد را نیز نابود کرده‌ایم.

غرق‌شدن روزانه در اخبار تنش‌زای سیاسی، دو پیامد مهم دارد؛ خستگی مفرط در تمرکز بر وظایف پیچیده شغلی و تحصیلی که موقعیت اصلی ماست. گفت‌و‌گو‌های امروز مجازی عمدتا به‌جای فایده جدی موجب کسالت و از دست رفتن وقت و مهم‌تر از همه کاهش انجام وظایف اصلی می‌شود.

پیامد دوم، توهم کارآمدی کاذب است که فرد تصور می‌کند با تحلیل و نظر دادن و گفت‌و‌گو‌های پینگ‌پنگی مجازی، کاری مؤثر انجام می‌دهد، در حالی‌که در عمل، عاملیت واقعی خود را در حوزه مسئولیتش رها یا تضعیف کرده است.

کشوری در بلندمدت تاب‌آور و قدرتمند است که نه از آگاهی سیاسی بگریزد و نه در گفت‌و‌گو‌های حاشیه‌ای غرق شود. قدرت واقعی در گرو بازتولید روزانه وظایف تخصصی با تمرکز بالاست.