مساجد سبز؛ الگویی موفق از ترکیب معنویت و محیط زیست

به گزارش ایکنا به نقل از الخلیج آنلاین، مساجد در کشورهای حاشیه خلیج فارس دیگر صرفاً فضاهایی برای عبادت نیستند؛ آنها به تدریج به سکوهای عملی برای تجسم تحول سبز تبدیل می‌شوند و منعکس‌کننده مفهوم حفظ محیط زیست از شعار به یک عمل روزانه هستند که در جزئیات زندگی عمومی متجلی می‌شود.

در سال‌های اخیر، دولت‌های این کشورها مفهوم ساختمان سازگار با محیط زیست را گسترش داده‌اند تا شامل عبادتگاه‌ها نیز بشود و مصرف قابل توجه انرژی و آب آنها را، به‌ویژه در فصول اوج مصرف، به‌ویژه ماه رمضان کاهش دهد.

این تحول در خلأ رخ نداده است، بلکه مبتنی بر دیدگاه‌های ملی است که به دنبال بهبود کیفیت زندگی و کاهش ردپای کربن، در چارچوب‌های وسیع‌تر به سمت حفاظت از محیط زیست هستند.

بیشتر بخوانید

با گسترش ابتکارات، مساجد هوشمند و سبز به عنوان مدل‌های الهام‌بخش ظهور کرده‌اند که فناوری مدرن را با بُعد معنوی ترکیب و رابطه بین بشریت و محیط زیست را در یک فضای مذهبی سنتی بازتعریف می‌کنند.

قابل توجه است که این روند در سراسر کشورهای خلیج فارس شکل یکسانی ندارد، بلکه منعکس‌کننده ویژگی‌های منحصر به فرد هر کشور است از طریق برنامه‌های جامع برای تبدیل هزاران مسجد، پروژه‌های آزمایشی برنامه‌ریزی شده یا ابتکارات اجتماعی که در انرژی‌های تجدیدپذیر و حفاظت از منابع سرمایه‌گذاری می‌کنند.

تجربیات کشورهای خلیج فارس حول یک هدف واحد، همگرا می‌شوند: تبدیل مساجد به بخشی از راه‌حل زیست‌محیطی، نه بار اضافی بر منابع. این رویکرد نشان‌دهنده یک رویکرد توسعه‌ای و ادغام دین و پایداری زیست‌محیطی است.

طرح کویت برای ۱۷۰۰ مسجد

در کویت، مفهوم مساجد سبز به یک پروژه بزرگ تبدیل شده است. به گزارش روزنامه القبس، یک پروژه توسعه دولتی در ژانویه ۲۰۲۵ رونمایی شد که هدف آن تبدیل تقریباً ۱۷۰۰ مسجد به مساجد سبز پایدار است. این پروژه در سه مرحله، هر کدام سه سال طول می‌کشد و انتظار می‌رود تا سال ۲۰۳۳ تکمیل شود.

این پروژه که هزینه آن حدود ۳۰ میلیون دینار کویتی تخمین زده می‌شود، با اهداف زیر اجرا می‌شود:

کاهش مصرف برق و آب تا ۴۰ درصد در سال.

کاهش تقریباً ۵۰ درصدی هزینه‌های مدیریت و نگهداری.

توقف انتشار کربن و بهبود کیفیت هوا در مساجد.

صرفه‌جویی بیش از ۵.۲ میلیون دینار در هزینه‌های آب و برق.

پرورش استعدادهای ملی و ایجاد فرصت‌های شغلی در زمینه ساختمان‌های پایدار، بازده اقتصادی بلندمدت را افزایش می‌دهد.

مساجد قطر در مسیر حذف انتشار کربن 

در قطر، شهرداری الوکره تصمیم گرفته است مساجد را در طرح «الوکره در مسیر کربن صفر» خود بگنجاند.

در ژوئن 2025، پروژه‌ای برای تبدیل یکی از مساجد شهر به یک مسجد سبز پایدار، با همکاری وزارت اوقاف و امور اسلامی، با تمرکز بر کاهش انتشار کربن بدون به خطر انداختن راحتی نمازگزاران آغاز شد.

این طرح ـ که اولین طرح از نوع خود در کشور است ـ پس از مطالعات فنی انجام شده با همکاری شرکت‌های تخصصی و هماهنگی با مقامات مهندسی مربوطه، مسجد شیخ حسن بن عبدالرحمن آل ثانی را به عنوان یک پروژه آزمایشی برای فاز اول طرح «مساجد سبز» انتخاب کرد.

این گام بخشی از یک برنامه پنج ساله گسترده‌تر است که با چشم‌انداز ملی قطر 2030 همسو است و منعکس‌کننده رویکردی تدریجی برای بهبود کارایی عملیاتی مساجد و تبدیل آنها به مدل‌های شهری سازگار با محیط زیست است.

انرژی تجدیدپذیر؛ دروازه‌ای به سوی تحول در عمان

در سلطنت عمان، تحول سبز مساجد با راه‌اندازی برنامه «مسجد سبز» که در زمینه انرژی‌های تجدیدپذیر تخصص دارد، گامی عملی و مستقیم برداشته است.

این برنامه با هدف تأمین برق مورد نیاز مساجد از طریق انرژی خورشیدی، در کشوری با بیش از ۱۶ هزار مسجد، اجرا می‌شود.

مرحله آزمایشی که در نوامبر ۲۰۲۰ آغاز شد، نتایج دلگرم‌کننده‌ای را نشان داد که منجر به گسترش طرح به ۱۰۰ مسجد در طول سه سال با سرمایه‌گذاری تقریبی ۵ میلیون ریال عمانی شد.

مدل اتخاذ شده به مساجد اجازه می‌دهد تا بلافاصله در هزینه‌های برق خود صرفه‌جویی کنند و مالکیت سیستم‌های انرژی خورشیدی پس از پایان دوره سرمایه‌گذاری به آنها منتقل می‌شود.

این پروژه با چشم‌انداز ۲۰۴۰ عمان همسو است که هدف آن تأمین تقریباً ۳۰ درصد از نیازهای انرژی این سلطنت‌نشین از منابع تجدیدپذیر و همچنین افزایش آگاهی عمومی در مورد مزایای انرژی پاک است.

مساجد سبز عربستان، از مصرف تا تولید

در عربستان سعودی، طرح‌های «مساجد سبز» در مسیرهای مختلفی از جمله تأمین انرژی مساجد با انرژی خورشیدی، کاشت درخت در اطراف آنها و استفاده مجدد از آب خاکستری برای آبیاری، به عنوان بخشی از برنامه‌های متمرکز بر کیفیت زندگی و حفاظت از منابع گسترش یافته است.

وزارت امور اسلامی، دعوت و ارشاد اهداف زیر را دنبال می‌کند:

تبدیل تعدادی از مساجد به ساختمان‌های تولیدکننده انرژی.

توانمندسازی این مساجد برای مشارکت در تولید برق مازاد در شبکه ملی.

تقویت مشارکت جامعه در کارهای داوطلبانه زیست‌محیطی، و در نتیجه تحکیم مفهوم مشارکت بین مسجد، جامعه و محیط زیست.

مدل‌های پیشرفته با رویکرد تازه در مساجد امارات

در امارات متحده عربی، تحول مساجد در مدل‌های معماری پیشرفته تجسم یافته است. برجسته‌ترین آنها عبارتند از:

«مسجد الاستدامه»، اولین مسجد در ابوظبی که گواهینامه پلاتینیوم LEED را دریافت کرد.

مسجد خلیفه التاجر در دبی، اولین مسجد سازگار با محیط زیست در جهان اسلام، با تکیه بر راه‌حل‌های انرژی خورشیدی، بازیافت آب وضو و عایق حرارتی پیشرفته.

مسجد الریان در دبی، اولین مسجد در جهان که گواهینامه LEED Platinum را برای ساختمان‌های سبز دریافت کرده است، دارای ایستگاه‌های شارژ خودروهای برقی و فناوری‌های هوشمند برای کاهش مصرف انرژی است.

در شارجه و رأس الخیمه، ابتکارات همچنان از طریق مساجد هوشمند که از سیستم‌های خنک‌کننده کم‌مصرف و حسگرها برای کنترل آب و روشنایی استفاده می‌کنند اجرا می‌شود و بدین ترتیب تصویری از امارات متحده عربی را منعکس می‌کند که نشان‌دهنده رویکرد روشن در پیوند عبادت با پایداری است.

تجربیات کشورهای خلیج فارس با مساجد سبز نشان‌دهنده یک تحول آرام اما عمیق است که مکان‌های عبادت را در قلب معادله زیست‌محیطی قرار می‌دهد و به حفاظت از محیط زیست، بُعد انسانی و معنوی می‌بخشد.

در میان برنامه‌های جامع و پروژه‌های نمونه، مساجد خلیج فارس گامی دیگر به سوی آینده برمی‌دارند، جایی که عبادت به عملی در هماهنگی با طبیعت تبدیل می‌شود، نه در جهت تخریب آن.