نهضت عاشورا در شعر محتشم کاشانی

محتشم کاشانی را شاید بتوان شاعری نام داد که با هنر خویش مرثیه عاشورا را جاودانه کرده است و بی‌گمان شعر دوازده‌بندی وی در وصف قیام شهیدان بی‌مدعای کربلا سال‌های متمادی برای تمام آن‌هایی که شور حسینی در سر دارند، محل رجوع و بذل توجه بوده است، چنانکه در ایام عزاداری امام حسین(ع) مساجد و مجالس عزای سید و سالار شهیدان با کتیبه‌های منقوش به این اشعار سیاهپوش می‌شود. 

 

درباره نحوه سرودن ترکیب‌بند دوازده‌بندی محتشم کاشانی که به شرح ذیل است نقل‌ها و حکایات فراوانی بر سر زبان‌هاست و در یکی از معروف‌ترین این منقولات آمده است محتشم کاشانی پسری جوان داشت که بنا به تقدیر الهی از دنیا می‌رود و همین او را مصر می‌کند تا شعری سوزناک برای وی بسراید.

 

پرورده کنار رسول خدا، حسین

کشتی شکست‌خورده طوفان کربلا

در خاک و خون تپیده میدان کربلا

گر چشم روزگار بر او فاش می‌گریست

خون می‌گذشت از سر ایوان کربلا 

نگرفت دست دهر گلابی به غیر اشک

زان گل که شد شکفته به بستان کربلا

از آب هم مضایقه کردند کوفیان

خوش داشتند حرمت مهمان کربلا

 

از قضا محتشم به سبب ارادتی که به خاندان آل‌الله داشته است شبی مولای متقیان، امام علی(ع) را در خواب می‌بیند که از وی گله می‌کنند و می‌فرمایند: تو برای فرزند خود مرثیه می‌گویی، اما برای فرزند من مرثیه نمی‌گویی؟

 

بعد از این خواب محتشم منقلب می‌شود و گویی غم فرزند درگذشته‌اش برایش تازه می‌شود و همین وادارش می‌کند تا با حرارتی دوچندان دست به سرایش ترکیب‌بند معروفش می‌زند، چنانکه به قول شاعر: آه از غمی که تازه شود با غمی دگر. محتشم دیگر سر از پا نمی‌شناسد و غم فرزندش را که در غم اشرف اولاد آدم حل و ترکیب شده است با نیتی خیرخواهانه عرضه می‌دارد و اثری درخور پسر رسول خدا(ص) می‌سراید:

 

باز این چه شورش است که در خلق عالم است

باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است

گویا عزای اشرف اولاد آدم است

 

قابل توضیح است که در یکی دیگر از نقل‌هایی که درباره شأن سرایش این اثر سترگ وجود دارد، بیان شده است که شخصی خواب می‌بیند که محتشم کاشانی به کربلا سفر کرده است و در اتاقی پیامبر(ص) و برخی دیگر از ائمه(ع) حضور داشته‌اند، وقتی محتشم قصد وارد شدن دارد عده‌ای مانع او می‌شوند و بر خصوصی بودن جلسه اصرار می‌ورزند و در نهایت محتشم وارد می‌شود و شعری سوزناک را قرائت می‌کند که سبب انقلاب درونی حاضران می‌شود و در ادامه شاعری به نام مقبل نیز شعر خود را قرائت می‌کند و بعد از وی بسیاری در مدح آل‌الله به شیوه محتشم دست به سرودن زدند، اما بی‌تردید افتخار آغازگری این نهضت عظیم شعری‌ که با تکیه بر مسلک عاشورا بنا شده است، تنها سزوار محتشمی است که نامش با خدمت به درگاه سید‌الشهدا(ع) احتشام پیدا کرده و عظمت یافته است، همانطور که اولین روز محرم به‌عنوان روز بزرگداشت وی، روز ادب و شعر آیینی نامگذاری شده است.

 

 رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیت‌الله سید‌علی خامنه‌ای در وصف ترکیب‌بند معروف محتشم کاشانی بیان کرده‌اند: با اینکه مطالبی که در این ترکیب‌بند محتشم هست، چیزی نیست که امثال آن و شبیه این مطالب را که غالباً هم چیزهای ذوقی است، در کتاب‌ها نیاورده باشند، ولی آنچنان تصویر می‌کند حادثه کربلا را برای مخاطب که این مفاهیم با همه بار اعتقادی، عاطفی، انسانی، سیاسی، فکری و هر چه دارد در اعماق جان مستمع نفوذ می‌کند و اهمیتش آن است که با یک هنر، یک ذوق با ارائه سخن به شکل خاصی دل را متوجه می‌کند.

 

از همین رو تجلی واقعه عاشورا در شعر محتشم کاشانی، پدر مرثیه‌سرایی فارسی تنها بیان یک مفهوم بلند صرف با بهره‌گیری از عناصر گوناگون عاطفی، انسانی و سیاسی نیست، بلکه هنر بزرگ وی در آن است خوانندگانی را که در سراسر تاریخ، شعر وی را تورق می‌کنند در معرض سؤال‌های فراوانی قرار داده و یا به تفکر و تعقل وامی‌دارد.

 

اساساً مرثیه محتشم کاشانی، ابزار مهم پرسشگری دینی است و ما را به سوی وجهی از دین رهنمون می‌شود که در آن بدون تحقیق، تفحص و پژوهش و تنها با استناد به شنیده‌ها و منقولات پذیرنده هیچ امری نخواهیم بود، چرا که برآنیم به جای حوادث عاشورا بر فلسفه عاشورا تکیه کنیم و بی‌تردید درک نهضت حسینی و عاشورایی هم از مجرای پرسش می‌گذرد نه پذیرش و همین است که شعر محتشم را نیز همچون قیام عاشورا زنده نگاه داشته است تا دلیلی باشد به بلندای تاریخ برای قدم گذاشتن در مسیری که در آن اندیشه کنیم و از خود بپرسیم به راستی :

 

باز این چه شورش است که در خلق عالم است

 

باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

 

باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین

 

بی‌ نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است

 

این صبح تیره باز دمید از کجا کزو

 

کار جهان و خلق جهان جمله در هم است

 

گویا طلوع می‌کند از مغرب آفتاب

 

کآشوب در تمامی ذرات عالم است

 

علی‌الاصول هنر محتشم کاشانی در جایگاه شاعر مکتب ثارالله در آن بوده است که موفق شده مفاهیم بلند عاشورایی را با زبانی لطیف و شاعرانه در میان عامه مردم جا بیندازد و همین است که محتشم را محتشم کرده است و بی‌تردید نام وی در جایگاه پدر مرثیه‌سرایی عاشورایی در دل تاریخ و بر قلب دوستداران حضرت اباعبدالله الحسین(ع) حک خواهد شد، چرا که توفیق بزرگ وی آن است که توانسته تمامی اقشار جامعه حتی بی‌خبران عالم معنا و غفلت‌زدگان حقیقت و عدل را به رستأخیز عام محرم رهنمون سازد.

 

گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست

این رستخیز عام که نامش محرم است