زندگی در ریتم مرثیه
پیرغلامان اهل بیت(ع) حاملان زیستن در ریتم مرثیهاند؛ راویانی که با تکیه بر سنت شفاهی، مرز میان روایت و زندگی را کمرنگ کرده و این ریتم را به بخشی از استمرار یک فرهنگ تبدیل کردهاند.
به گزارش ایکنا از البرز، در چوبی آرام باز میشود؛ با صدایی کوتاه اما آشنا... مثل دریچهای که به یک خاطره قدیمی باز شده باشد. بوی چای تازهدم و فرش کهنه فضای حسینه را پر کرده است. دیوارها خاموش ایستادهاند. هر ترک، هر لکه رنگ مرده مثل رد انگشتی است که روی یک خاطره کشیده شده باشد؛ خاطرهای که نه شروعش معلوم است و نه پایانش.
مردی پشت میکروفن میایستد، عجلهای در کارش نیست؛ اول نگاه میکند. آرام، کوتاه، بیادعا. بعد سکوت میآید؛ سکوتی که انگار جلوتر از صدا آمده تا راه را باز کند، تا اجازه بگیرد و فضا را آماده کند و در همین آرامش است که واژه پیرغلام معنا میگیرد. شروع میکند، صدا آهسته است انگار کلمات از جایی پایینتر از زبان میآیند؛ از جایی نزدیکتر به تجربه تا روایت و جمع بدون آنکه متوجه شود، وارد همان ریتم میشود، ریتمی که سالهاست در این فضا تمرین شده است.
و کمکم همین ریتم از یک روایت ساده جلوتر میرود. اسمها یکییکی وسط مجلس جان میگیرند. صدا که ادامه پیدا میکند فضا هم عوض میشود. آرامآرام از روایت میرسد به چیزی شبیه یادآوری؛ هر جمله یک مکث کوتاه دارد برای نفس کشیدن خاطرهها. بعد از چند دقیقه کلمات از روایت جدا میشوند و مینشینند روی حال مجلس. مرثیه از همینجا وارد میشود، سرها پایین میرود، فاصلهها کمتر و سکوت دقیقتر میشود. پیرغلام حالا مرثیه را از دل خاطره بیرون میکشد و آرام میگذارد وسط جمع. مرثیهای که پایانی ندارد. از صدای پیرغلام میافتد روی نفسهای جمع، از نفسهای جمع مینشیند روی سکوت مجلس و از آنجا دوباره برمیگردد به همان نقطه اول به همان در چوبی که انگار هنوز باز است.
شوذب محمدی پیرغلام اهل بیت(ع) در گفتوگو با ایکنا از البرز با اشاره به جایگاه این استان در عرصه شعر آیینی و مداحی اظهار کرد: البرز در کنار ویژگیهای جغرافیایی و جمعیتی خود، از یک سرمایه کمتر دیدهشده اما عمیقا اثرگذار برخوردار است و آن حضور نسلهای متوالی از ذاکران و پیرغلامانی است که عمر خود را در مسیر خدمت به مجالس اهل بیت(ع) صرف کردهاند.
مسئول بنیاد دعبل خزاعی استان البرز با بیان اینکه بخشی از این چهرههای اثرگذار امروز در میان جامعه حضور ندارند، افزود: واقعیت این است که جریان مداحی در البرز طی دهههای گذشته مدیون انسانهایی است که بیهیچ چشمداشتی، سالهای عمر خود را وقف زنده نگه داشتن فرهنگ عاشورا کردند. بسیاری از این افراد امروز در قید حیات نیستند، اما میراث معنوی آنان همچنان در هیئتها، مجالس روضه و حتی در سبکهای جدید مداحی قابل مشاهده است.
این فعال دینی و فرهنگی ادامه داد: آنچه امروز در استان البرز بهعنوان بدنه فعال مداحی شناخته میشود، در حقیقت حاصل همان بنیانهایی است که پیرغلامان نسل قبل بنا نهادهاند؛ بنیانی که بر صداقت، اخلاص، و انتقال شفاهی معارف دینی استوار بوده و همین ویژگی، آن را از یک فعالیت صرفاً هنری به یک جریان فرهنگی تبدیل کرده است.
محمدی با اشاره به جایگاه البرز در شکلگیری جریانهای مداحی معاصر تصریح کرد: این استان بهدلیل مهاجرپذیری و تنوع فرهنگی، به مرور به محلی برای تلاقی سبکهای مختلف مداحی تبدیل شده است؛ اما نکته مهم آن است که در کنار این تنوع، هویت اصیل مداحی سنتی همچنان حفظ شده و توسط پیشکسوتان این عرصه پاسداری میشود.
این مسئول توضیح داد: در میان چهرههای شاخص این حوزه میتوان به افرادی همچون آیت ایزدیار، شیخ عبدالله معروف و غلامرضا وزخواه اشاره کرد که هر یک به نوعی نماینده یک مکتب فکری و هنری در عرصه مداحی محسوب میشوند. این افراد نه تنها در سطح استان بلکه در سطح ملی نیز شناختهشده هستند و نقش مهمی در انتقال ادبیات آیینی داشتهاند.
به گفته وی، غلامرضا وزخواه از جمله چهرههای کمنظیری است که با وجود کهولت سن، همچنان ارتباط فعال خود را با حوزه شعر آیینی حفظ کرده است.
مسئول بنیاد دعبل خزاعی استان البرز با اشاره به جایگاه این پیشکسوت ۹۷ ساله اظهار کرد: استمرار فعالیت فکری و ادبی وی را میتوان نمونهای از پیوند عمیق انسان با فرهنگ اهل بیت(ع) دانست؛ پیوندی که محدود به زمان و سن نیست و در قالب حافظه شعری و خلاقیت ادبی استمرار مییابد.
پیرغلام اهل بیت(ع) در ادامه با اشاره به اهمیت انتقال شفاهی در فرهنگ مداحی گفت: بخش قابل توجهی از معارف دینی، اشعار آیینی و سبکهای مرثیهخوانی از طریق سینه به سینه منتقل شده و این ویژگی باعث شده تا نقش پیرغلامان در حفظ اصالت این جریان بسیار تعیینکننده باشد.
وی افزود: درواقع پیرغلامان نه تنها اجراکننده مراسم مذهبی بودهاند، بلکه نقش معلم، مربی و حتی حافظ فرهنگ شفاهی را نیز ایفا کردهاند. بسیاری از مداحان جوان امروز، آموزشهای اولیه خود را مدیون همین چهرههای پیشکسوت هستند که بدون هیچ چشمداشتی تجربه خود را در اختیار نسل بعد قرار دادهاند.
محمدی در ادامه به جمعی دیگر از چهرههای اثرگذار این حوزه از جمله حاجآقا مغانلو، ایرج اسکندری، شاهمحمدی، غلام زینالعابدین، عیسی چوبی، سیداحمد حسینی، حسنحسین جعفری، مجید محمدی و باقر عزیزی اشاره و بیان کرد: این افراد هر یک بهعنوان حلقههای زنده یک زنجیره فرهنگی، نقش مهمی در استمرار سنت مداحی در استان ایفا کردهاند.
این مسئول فرهنگی و دینی با اشاره به ضرورت توجه ساختاری به جایگاه پیشکسوتان حوزه مداحی گفت: در سالهای اخیر تلاش شده است تا تکریم پیرغلامان از یک اقدام مناسبتی به یک فرآیند فرهنگی مستمر تبدیل شود؛ به همین منظور کمیتهای تخصصی در این حوزه تشکیل شده که مأموریت آن شناسایی، حمایت و تجلیل از فعالان قدیمی عرصه مداحی است.
وی افزود: یکی از مهمترین دستاوردهای این رویکرد، شکلگیری آیین سالانه تجلیل از پیرغلامان حسینی در استان البرز است؛ آیینی که اکنون به یک رویداد فرهنگی ثابت تبدیل شده و هر ساله با حضور جمعی از پیشکسوتان، مداحان و فعالان هیئتهای مذهبی برگزار میشود.
به گفته محمدی، از سال ۱۳۹۴ تاکنون به صورت مستمر از ۱۲ پیرغلام مرد و دو بانوی فعال در عرصه مداحی و مرثیهخوانی تجلیل شده است؛ اقدامی که هدف آن نه تنها قدردانی، بلکه ثبت و مستندسازی تجربیات این افراد برای نسل آینده است.
این مسئول در توضیح فرآیند انتخاب افراد مورد تجلیل گفت: این انتخابها براساس مجموعهای از شاخصهای فرهنگی و تخصصی انجام میشود؛ از جمله سابقه فعالیت مستمر، میزان تسلط بر محفوظات شعری، نقش در هدایت هیئتهای مذهبی، توانایی در تربیت شاگردان و همچنین میزان اثرگذاری اجتماعی در حوزه فرهنگ آیینی.
محمدی تأکید کرد: هدف از این معیارها صرفاً انتخاب افراد برجسته نیست، بلکه ایجاد یک نظام ارزیابی منصفانه برای ثبت تاریخ شفاهی مداحی در استان است؛ بهگونهای که نسلهای آینده بتوانند براساس این مستندات، مسیر تحولات فرهنگی را بهتر درک کنند.
مسئول بنیاد دعبل خزاعی استان البرز در بخش دیگری از سخنان خود از طراحی و اعطای نشانهای افتخار به پیرغلامان خبر داد و گفت: هر ساله به پنج نفر از چهرههای شاخص این حوزه، نشان حبیب یا مجنون اعطا میشود که علاوه بر جنبه تقدیری، حامل پیام قدردانی جامعه از سالها خدمت خالصانه آنان است.
وی افزود: همچنین برای بانوان فعال در عرصه مداحی و روضهخوانی نیز نشان ویژه «فضه» در نظر گرفته شده است؛ نشانی که به بانوان اثرگذار در ترویج معارف اهل بیت(ع) اهدا میشود و نقش آنان را در حفظ و انتقال فرهنگ عاشورا برجسته میکند.
پیرغلام اهل بیت(ع) با تأکید بر اینکه تکریم پیرغلامان نباید به مراسم نمادین خلاصه شود، اظهار کرد: این اقدام در حقیقت پاسداشت یک میراث فرهنگی و معنوی است که ریشه در تاریخ تشیع دارد. اگر این سرمایه انسانی بهدرستی معرفی و حمایت شود، میتواند نقش مهمی در استمرار فرهنگ عاشورا و انتقال آن به نسلهای آینده ایفا کند.
پیرغلام اهلبیت(ع) در پایان بیان کرد: آنچه امروز در قالب آیینهای تکریم در البرز برگزار میشود، تلاشی برای حفظ حافظه تاریخی یک جریان فرهنگی است؛ جریانی که با وجود تغییرات اجتماعی، همچنان زنده و پویا باقی مانده و توانسته ارتباط میان نسلها را در بستر آیینهای مذهبی حفظ کند.
انتهای پیام
