مهدویت؛ تحقق عدالتی که از ترازو تا کرامت انسان امتداد دارد + فیلم

باور به مهدویت، تنها یک اعتقاد کلامی نیست، بلکه نگاهی جامع به نظام هستی، عدالت و سنت‌های الهی است؛ نگاهی که از منظر قرآن کریم، نسبت مستقیمی با رفتار‌های فردی و اجتماعی انسان‌ها پیدا می‌کند. از همین‌رو، خبرنگار ایکنا از قم به سراغ حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی میرزایی عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی(ص) العالمیه رفته تا درباره پیوند مهدویت با سنت‌های الهی، عدالت اجتماعی و آموزه‌های قرآنی از او بپرسد که مشروح این گفت‌و‌گو را در ادامه می‌خوانیم و می‌بینیم:

ایکنا- چرا در داستان هر یک از پیامبران، بر یک آسیب اجتماعی خاص تأکید شده است؟

اعتقاد به مهدویت به این معناست کسانی که این حقیقت را نمی‌پذیرند، درواقع می‌خواهند «بقیةالله» و در نهایت اراده الهی را به چالش بکشند؛ اما آیا اراده الهی اساساً قابل به چالش کشیده شدن است؟ قطعاً چنین نیست و سنن الهی نیز هرگز با اراده انسان‌ها از میان نمی‌رود.

آنچه در این میان کمتر مورد توجه قرار گرفته، جنبه وجودی و هستی‌شناختی دین است. در گذشته از این حقیقت با عنوان آثار وضعی احکام و معارف یاد می‌شد، اما امروز این بُعد تا حد زیادی کمرنگ یا حتی فراموش شده است.

در ماجرای حضرت شعیب(ع) در آیه ۸۴ سوره مبارکه «اعراف» می‌خوانیم: «وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ؛ و به‌سوی مردم مَدین، برادرشان شعیب را فرستادیم. گفت: ای قوم من! خدا را بپرستید، شما را جز او هیچ معبودی نیست؛ و از پیمانه و ترازو مکاهید، همانا من شما را در توانگری و نعمتی که بی‌نیازکننده از کم‌فروشی است می‌بینم و بر شما از عذاب روزی فراگیر بیمناکم.» خداوند شعیب را به‌سوی قوم مدین فرستاد و او آنان را به عبادت خدا دعوت کرد و فرمود: «خدا را بپرستید که جز او معبودی برای شما نیست» و در ادامه آنان را از کم‌فروشی در پیمانه و ترازو برحذر داشت.

بیشتر بخوانید:

• بازگشت به مهدویت‌پژوهی قرآنی؛ ضرورت امروز + فیلم
• مهدویت تضمین تحقق نهایی اراده الهی در تاریخ است + فيلم
• تحقق کامل اراده الهی در تاریخ با مهدویت معنا می‌یابد + فیلم
• مهدویت؛ نقطه اوج تحقق دین و عدالت در تاریخ + فیلم

هر پیامبر متناسب با شرایط اخلاقی، اجتماعی و تاریخی جامعه خود مأموریت ویژه‌ای داشته است. این تفاوت‌ها با فلسفه تاریخ و فلسفه جامعه ارتباط دارد؛ زیرا هر جامعه‌ای در مرحله‌ای خاص از رشد یا انحطاط اخلاقی و اجتماعی قرار می‌گیرد و فساد غالب آن جامعه نیز متفاوت است.

در قوم شعیب، جلوه اصلی بی‌اخلاقی در حوزه مال، تجارت، تعاملات اقتصادی و بی‌عدالتی در بازار نمایان شده بود. از همین‌رو، اگرچه دعوت به توحید و عبادت خدا، محور مشترک همه پیامبران است و همه آنان مردم را به عبودیت، اطاعت از خدا و پذیرش مرجعیت الهی فرامی‌خواندند، اما ویژگی مأموریت حضرت شعیب در پیام دوم او آشکار می‌شود؛ آنجا که مردم را به رعایت عدالت در پیمانه و ترازو دعوت می‌کند و می‌فرماید هنگام سنجش، حق مردم را کامل و عادلانه بپردازید.

قرآن کریم بار دیگر در آیه ۸۵ سوره مبارکه «اعراف» بر رعایت «مکیال و میزان» تأکید می‌کند و می‌فرماید: «يَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَ الْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَ لَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَ لَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ؛ و اى قوم من، پيمانه و ترازو را عادلانه و منصفانه كامل و تمام بدهيد، و اجناس مردم را هنگام خريدن كم‌شمارتر و كم‌ارزش‌تر از آنچه كه هست به حساب نياوريد و در زمين تبهكارانه فتنه و آشوب برپا نكنيد.» در آن روزگار نیز شیوه‌های مختلفی برای کم‌فروشی وجود داشت؛ گاهی سنگی را به جای وزنه استاندارد معرفی می‌کردند و مردم نیز امکان سنجش دوباره آن را نداشتند و ناخواسته متضرر می‌شدند.

اما قرآن تنها به مسئله کم‌فروشی در معاملات بسنده نمی‌کند، بلکه بلافاصله افق گسترده‌تری را ترسیم کرده و می‌فرماید: «وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ»؛ این دستور دیگر تنها درباره پیمانه و ترازو نیست، بلکه همه حقوق انسان‌ها را دربرمی‌گیرد.

ایکنا- آیا کم نگذاشتن حق مردم فقط به معاملات اقتصادی محدود می‌شود؟

مفهوم این آیه بسیار گسترده‌تر است. اگر کسی یک خطا دارد، نباید آن را بزرگ‌تر از واقعیت جلوه داد. اگر فردی یک درجه ضعف یا ناآگاهی دارد، نباید او را کاملاً جاهل معرفی کرد. اگر کسی لغزشی مرتکب شده است، نباید تمام شخصیت او را با همان لغزش تعریف کرد.

اگر همین آموزه قرآنی در جامعه اجرا شود، نظام تربیتی و رفتار اجتماعی ما اصلاح خواهد شد؛ زیرا امروز گاهی با مشاهده یک اشتباه، تمام شخصیت افراد زیر سؤال می‌رود، در حالی‌که قرآن می‌آموزد خوبی‌ها و بدی‌های هر انسان را به اندازه واقعی آن ببینیم.

اگر فردی 10 کار خوب و 20 کار نادرست انجام داده است، نباید آن 10 خوبی را نادیده گرفت. «وَ لَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ» یعنی هیچ بخشی از حق دیگران را کم نگذارید؛ نه در قضاوت، نه در اخلاق و نه در رفتار اجتماعی. خوبی را همان‌گونه که هست ببینید و بدی را نیز بیش از اندازه واقعی آن بزرگ نکنید.

دامنه این عدالت از سنجش طلا و نقره و کالاهایی مانند خرما و میوه فراتر می‌رود و به کرامت خود انسان می‌رسد. قرآن نمی‌فرماید حق مسلمانان یا مؤمنان را کم نگذارید، بلکه می‌گوید: «وَ لَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ»؛ یعنی چون انسان، انسان است، شایسته عدالت و برخورد منصفانه است؛ خواه مسلمان باشد یا نباشد، یهودی باشد یا مسیحی، خوب باشد یا بد. حق هیچ انسانی نباید پایمال شود، مگر آنکه در چارچوب عدالت و قانون ثابت شود حقی برای او وجود ندارد.

به این ترتیب، آیات حضرت شعیب(ع) از عدالت در پیمانه و ترازو آغاز می‌شود، به رعایت همه حقوق انسان‌ها می‌رسد و در ادامه نیز از پرهیز از فساد در زمین سخن می‌گوید. این آموزه‌ها در حقیقت زمینه‌ساز فهم درست از حکومت حضرت مهدی(عج) و تحقق جامعه‌ای است که «بقیةالله» در آن عدالت را در همه ساحت‌های زندگی انسان برقرار خواهد کرد.