رهبر شهید، قرآن را از تلاوت تا حکمرانی به صحنه زندگی آورد
محمدمهدی بحرالعلوم با تشریح منظومه فکری رهبر شهید انقلاب در حوزه قرآن گفت: سالها تأکید رهبر شهید بر تلاوت، حفظ، فهم، تدبر و عمل به قرآن، از منظومهای حکایت میکند که هدف نهایی آن، تربیت انسان و جامعهای قرآنی بود، منظومهای که قرآن را از تلاوت صرف به صحنه حکمرانی آورد.
در آستانه آیین تشییع پیکر مطهر رهبر شهید، نگاهها بیش از هر زمان دیگری به ابعاد مختلف شخصیت این عالم مجاهد و قرآنباور معطوف شده است؛ شخصیتی که اگرچه بهواسطه سالها نقشآفرینی در عرصههای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شناخته میشود، اما بسیاری از صاحبنظران معتقدند، منظومه اندیشههای قرآنی و میراث علمی ایشان هنوز آنگونه که شایسته است به جامعه معرفی نشده است.
نام رهبر شهید با قرآن کریم پیوندی عمیق و ناگسستنی دارد؛ پیوندی که تنها در برگزاری محافل قرآنی یا حمایت از قاریان و حافظان خلاصه نمیشد، بلکه در نوع نگاه ایشان به قرآن بهعنوان کتاب هدایت، نقشه راه زندگی فردی و اجتماعی و مبنای اداره جامعه اسلامی ریشه داشت. از همین رو، ایشان در طول دهههای مختلف، از دوران مبارزات پیش از انقلاب تا سالهای زعامت، همواره بر گسترش فرهنگ تلاوت، حفظ، فهم، تدبر و عمل به قرآن تأکید داشتند و با حضور مستمر در محافل قرآنی، حمایت از نخبگان این عرصه و ترسیم افقهای بلند، مسیر حرکت فعالیتهای قرآنی کشور را جهتدهی کردند.
از این منظر، بازخوانی سیره و منظومه فکری قرآنی رهبر شهید، تنها ادای دِینی به یک شخصیت برجسته دینی و علمی نیست، بلکه ضرورتی برای ترسیم افق پیشروی جامعه قرآنی و نسل جوان به شمار میرود. در همین راستا گفتوگویی با محمدمهدی بحرالعلوم، دبیر ستاد راهبری حفظ قرآن کریم و حافظ کل قرآن صورت گرفته است. وی در این گفتوگو با تبیین ابعاد شخصیت قرآنی رهبر شهید، مهمترین ویژگی ایشان را نگاه منظومهای به قرآن و تلاش برای تحقق جامعهای «قرآنی» دانست؛ نگاهی که فراتر از تلاوت و حفظ، به جاری شدن آموزههای قرآن در اندیشه، رفتار و سبک زندگی انسانها میاندیشید. مشروح این گفتوگو در ادامه آمده است.
ایکنا ـ اگر بخواهیم مهمترین ویژگی رهبر شهید در نسبت با قرآن را بیان کنیم، چه شاخصهای ایشان را به عنوان یک «رهبر قرآنی» معرفی میکند؟
به گمان من، رهبر شهید را باید شخصیتی دانست که قرآن را در همه ابعاد زندگی فردی و اجتماعی خود متجلی ساخته بود. ایشان تنها توصیهکننده به قرآن نبودند، بلکه خود تجسم عملی این آموزهها به شمار میرفتند. به همین دلیل نیز در میان جامعه قرآنی و حتی فراتر از آن، به عنوان یک رهبر قرآنی شناخته میشدند.
یکی از ابعاد این شخصیت، اهتمام ویژه به تلاوت قرآن بود. احترام عمیق ایشان به قاریان، حافظان و فعالان قرآنی، چه در سالهای پیش از انقلاب، چه در دوران ریاست جمهوری و چه در دوره رهبری، همواره مشهود بود. این اهتمام موجب شد جایگاه قاریان و حافظان در جامعه اسلامی بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
در کنار تلاوت، موضوع حفظ قرآن جایگاه ویژهای در منظومه فکری ایشان داشت. توصیههای مکرر به حفظ قرآن، طرح افق تربیت میلیونها حافظ و نیز استناد فراوان به آیات در سخنرانیها نشان میداد که خود نیز به این مسیر اهتمام جدی داشتند.
اما شاید مهمتر از همه اینها، مهارت و اهتمام ایشان در بهکارگیری آیات قرآن در عرصههای مختلف بود. بسیاری از افراد ممکن است حافظ قرآن باشند، اما نتوانند آموزههای قرآن را در بیان، تحلیل و تصمیمگیریهای خود جاری سازند. رهبر شهید چنین ویژگی ممتازی داشت؛ آیات قرآن در سخنان، نوشتهها و تحلیلهای ایشان حضوری دائمی داشت و این نشان میداد که قرآن در ذهن و جان ایشان جاری است.
از سوی دیگر، سیاستها و جهتگیریهای کلان کشور نیز در نگاه ایشان بر پایه آموزههای قرآنی تنظیم میشد. این نکته بسیار مهمی است؛ زیرا ایشان همواره تأکید داشتند، قرآن صرفاً برای تلاوت نیست، بلکه باید در عرصه عمل و اداره جامعه نیز حضور داشته باشد. همین جامعیت، مهمترین دلیل شناخته شدن ایشان به عنوان یک رهبر قرآنی است.
ایکنا ـ مهمترین مطالبه رهبر شهید از جامعه قرآنی چه بود؟
به اعتقاد من، مطالبات ایشان را نمیتوان به یک موضوع خاص مانند حفظ یا تلاوت محدود کرد. چند سال قبل پژوهشی درباره منظومه مطالبات قرآنی رهبر شهید انجام شد که نشان میداد نگاه ایشان کاملاً منظومهای و به هم پیوسته است.
در این منظومه، تلاوت، حفظ، فهم، تدبر و عمل، حلقههای یک زنجیره هستند. هیچیک جای دیگری را نمیگیرد و هیچکدام بدون دیگری کامل نیست. هدف نهایی این منظومه نیز «قرآنی شدن انسان و جامعه» است.
وقتی انسان با قرآن مأنوس شود، آن را حفظ کند، معانی آن را بفهمد و در آن تدبر کند، به مرحلهای میرسد که رفتار، گفتار، اندیشه و تصمیمهایش رنگ و بوی قرآن میگیرد. به نظر من، دغدغه اصلی رهبر شهید دقیقاً رسیدن به همین مرحله بود.
ایشان حتی در دیدارهای ماه مبارک رمضان با قاریان نیز تأکید میکردند که قاری تنها تلاوتکننده نیست، بلکه مسئول تفهیم و انتقال پیام آیات الهی به مخاطبان است و این جایگاهی بسیار رفیع به شمار میرود. این سخنان نشان میدهد، نگاه ایشان هیچگاه به ظاهر فعالیتهای قرآنی محدود نبود، بلکه همه این فعالیتها را مقدمه تحقق جامعهای قرآنی میدانستند.
ایکنا ـ کدام یک از بیانات رهبر شهید بیش از همه در ذهن شما ماندگار شده است؟
برای من که سالها در حوزه حفظ قرآن فعالیت کردهام، بدون تردید تأکیدهای مکرر ایشان بر توسعه حفظ قرآن بیش از هر سخن دیگری در ذهن مانده است.
بیان افق تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن، یکی از ماندگارترین مطالبات ایشان بود؛ مطالبهای که مسیر فعالیتهای قرآنی کشور را تغییر داد و بسیاری از برنامهها و سیاستگذاریها را تحت تأثیر قرار داد.
در کنار آن، تعبیر زیبای ایشان درباره فعالیتهای قرآنی نیز برایم بسیار الهامبخش بود؛ آنجا که فرمودند امیدواریم این «نهال قرآنی» روزبهروز رشد کند و بالندهتر شود.
به نظر من، انتخاب واژه «نهال» بسیار دقیق و عمیق بود. نهال، هم نشانه آغاز یک مسیر است و هم نیازمند مراقبت مستمر. نهال باید آبیاری شود، نور ببیند، تقویت شود و از آسیبها محافظت گردد تا به درختی تنومند تبدیل شود. این تعبیر نشان میدهد که رهبر شهید، فعالیتهای قرآنی را جریانی زنده و رو به رشد میدانستند که برای رسیدن به ثمر، نیازمند مراقبت دائمی است.
ایکنا ـ به نظر شما مهمترین اقدام رهبر شهید در پیشبرد جریان قرآنی کشور چه بود؟
مهمترین اقدام ایشان، وقتی بود که برای قرآن اختصاص میدادند. این موضوع شاید ساده به نظر برسد، اما آثار بسیار عمیقی داشت.
بخشی از این توجه برای مردم آشکار بود؛ مانند حضور مستمر در محافل انس با قرآن در ماه مبارک رمضان، دیدار با قاریان، حافظان و فعالان قرآنی یا حضور در آیینهای اختتامیه مسابقات بینالمللی قرآن.
اما بخش دیگری از این اهتمام کمتر دیده شد. بنده خودم در جلساتی حضور داشتم که جمعی از حافظان قرآن به دیدار ایشان رفتند و از نزدیک شاهد توجه، دقت و حمایت ایشان بودم. همچنین عنایت ویژهای که نسبت به قاریان قرآن در ماه رمضان داشتند، نشان میداد که این ارتباط صرفاً تشریفاتی نیست، بلکه از اعتقادی عمیق سرچشمه میگیرد.
در کنار این حضور، سخنان راهبردی ایشان درباره حفظ، قرائت، تدبر، فهم و انس با قرآن نیز مسیر فعالیتهای قرآنی کشور را روشن میکرد و برای مدیران و فعالان این عرصه نقش نقشهراه را داشت.
ایکنا ـ با گذشت سالها از طرح مطالبات قرآنی رهبر شهید، این مطالبات تا چه اندازه محقق شده است؟
اگر بخواهیم منصفانه قضاوت کنیم، باید بگوییم که هنوز تا تحقق کامل افقهایی که ایشان ترسیم کرده بودند فاصله زیادی داریم. رهبر شهید همواره قلهها را نشان میدادند. طبیعی است که رسیدن به آن قلهها زمانبر باشد. برای نمونه، هدف تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن هنوز محقق نشده و حتی نمیتوان گفت کاملاً در مسیر تحقق آن قرار گرفتهایم.
اما نکته مهم این است که همین تعیین افق بلند، موجب ایجاد حرکت شد. اگر این مطالبهگریها نبود، بسیاری از طرحها، برنامهها، حمایتها و ظرفیتهایی که امروز در حوزه حفظ قرآن شکل گرفته، اساساً به وجود نمیآمد.
شاید هنوز به قله نرسیده باشیم، اما حرکت آغاز شده است و این خود دستاورد مهمی است. امروز توسعه آموزش حفظ، شکلگیری برنامههای ملی، افزایش توجه نهادها به حفظ قرآن و گسترش فرهنگ انس با قرآن، همگی تا حد زیادی ریشه در همان افقگشایی و مطالبهگری رهبر شهید دارد؛ بنابراین مهمترین وظیفه جامعه قرآنی در ادامه این مسیر، حفظ همین حرکت، تقویت آن و تلاش برای نزدیک شدن هرچه بیشتر به آرمان جامعهای است که قرآن در آن نه فقط کتاب تلاوت، بلکه محور اندیشه، رفتار و سبک زندگی مردم باشد؛ همان افقی که رهبر شهید سالها برای تحقق آن تلاش کرد و آن را به عنوان میراثی ماندگار برای جامعه اسلامی بر جای گذاشت.
انتهای پیام
