نقش تمدن‌ساز زنان در منظومه فکری رهبر شهید

در گفتمان تمدنی اسلام، زن نه در حاشیه که در متن و نه به‌عنوان نیمی از جمعیت، بلکه به‌مثابه رکن بنیادین پرورش سرمایه‌های انسانی تمدن تعریف می‌شود. تمدن‌ها پیش از آنکه در زیرساخت‌های اقتصادی و سیاسی تجلی یابند، در خانواده‌ها شکل می‌گیرند و این خانواده است که با معماری سبک زندگی مؤمنانه، نخستین گام‌های تمدن‌سازی را برمی‌دارد. در این نگاه، عفاف، حیا و کرامت، نه محدودیت‌های فردی، که زیربناهای امنیت اخلاقی و سلامت روانی جامعه‌ای هستند که خواهان استقلال فرهنگی و هویتی خویش است.

سبک زندگی مؤمنانه، حلقه اتصال رفتارهای روزمره با ارزش‌های الهی است و زن مسلمان با نهادینه‌سازی این سبک در کانون خانواده، نقشه راه تمدن نوین اسلامی را ترسیم می‌کند؛ نقشی که در عین ایفای مسئولیت‌های مادری و همسری، او را به عرصه‌های علم، فرهنگ، مدیریت و جهاد اجتماعی نیز می‌کشاند. این همان الگوی سوم زن است که مرزهای نگاه‌های تقلیل‌گرایانه را درنوردیده و معمار اصلی تحقق جامعه‌ای مبتنی بر توحید، عدالت و معنویت به‌شمار می‌آید.

تأمل در مفهوم «معماری سبک زندگی مؤمنانه» ما را به نقطه‌ای راهبردی می‌رساند که در آن، حجاب و عفاف نه یک الزام ظاهری، بلکه پرچم هویت و کرامت زن مسلمان در مسیر تمدن‌سازی است. 21 تیرماه روز حجاب و عفاف، یادآور این حقیقت است که پاسداشت این ارزش‌ها، پاسداشت بنیان‌های امنیت اخلاقی، استحکام خانواده و سلامت اجتماعی‌ است که تمدن نوین اسلامی بر آن استوار می‌شود؛ و این، جز با نقش‌آفرینی آگاهانه و عزتمندانه زنان معمار سبک زندگی میسّر نخواهد بود.

در همین راستا خبرنگار ایکنا به گفت‌وگو با معصومه ظهیری، مدرس حوزه و دانشگاه پرداخته است که متن آن را در ادامه می‌خوانیم:

ایکنا - نقش و رسالت زنان در فرآیند تمدن‌سازی از منظر رهبر شهید انقلاب چیست و چگونه از آن در برابر هجمه‌های دشمن دفاع می‌شود؟

تمدن نوین اسلامی، فراتر از انباشت دستاورد‌های علمی، اقتصادی یا فناورانه، در اندیشه رهبر معظم انقلاب، نظامی جامع برای ساماندهی تمام شئون حیات انسان بر پایه توحید، عدالت، کرامت، اخلاق و معنویت است. در این منظومه فکری، زن نه عنصری حاشیه‌ای، بلکه رکنی بنیادین در فرآیند تمدن‌سازی به شمار می‌رود.

اگر نقش مردان بیشتر در عرصه ساخت نهادها، مدیریت کلان و زیرساخت‌های اجتماعی تجلی می‌یابد، تأثیر زنان در پرورش انسان، استحکام خانواده و پی‌ریزی فرهنگ، نقشی بی‌بدیل و محوری است؛ چراکه تمدن، پیش از آنکه زاییده بنا‌ها و سازه‌ها باشد، محصول انسان‌های صالح و متعهد است. قرآن کریم نیز با صراحت، این مسئولیت مشترک را ترسیم فرموده است: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ» (سوره توبه/ آیه ۷۱)؛ یعنی زن مؤمن، همپای مرد، در اصلاح جامعه و اقامه ارزش‌های الهی سهیم است.

از منظر اسلام، زن تمدن‌ساز دارای ویژگی‌هایی از جمله تربیت نسلی مؤمن، مسئول و آگاه، حافظ بنیان خانواده به‌عنوان هسته اولیه تمدن، تلاش برای گسترش فرهنگ عفاف، حیا، صداقت و ایثار در بستر جامعه و حضور مؤثر در عرصه‌های علم، فرهنگ، مدیریت و جهاد اجتماعی است.

امام خمینی(ره) با عبارت ژرف «از دامن زن، مرد به معراج می‌رود»، حقیقت نقش تمدنی زن را آشکار ساختند؛ زیرا تمدن را انسان‌ها می‌سازند و انسان در دامان مادر بالنده می‌شود.

رهبر شهید انقلاب اسلامی نیز تحقق تمدن نوین اسلامی را افق نهایی انقلاب دانسته و بر این باور راسخ بودند که این تمدن بدون حضور فعال، آگاهانه و عزتمندانه زنان هرگز محقق نخواهد شد. از نگاه ایشان، زن صرفاً نیمی از جمعیت نیست، بلکه نیمی از سرمایه تمدن‌ساز و پرورش‌دهنده نیم دیگر جامعه است. بنابراین، نقش زنان نه یک کارکرد فرعی اجتماعی یا خانوادگی، بلکه نقشی راهبردی در ساختن آینده امت اسلامی محسوب می‌شود.

ایشان همواره تأکید می‌کردند که اصلاح جامعه از اصلاح خانواده آغاز می‌شود و خانواده بدون نقش‌آفرینی زن مؤمن، عفیف، دانا و مسئولیت‌پذیر به کمال نمی‌رسد. از این رو، زن در اندیشه ایشان محور آرامش خانواده، مربی نسل آینده و سازنده فرهنگ عمومی جامعه معرفی شده است.

رهبر شهید انقلاب همچنین هشدار می‌دادند که دشمنان اسلام، اهمیت این جایگاه را دریافته و بیشترین سرمایه‌گذاری فرهنگی خود را بر تغییر هویت زن مسلمان، تضعیف عفاف، فروپاشی خانواده و دگرگونی سبک زندگی متمرکز ساخته‌اند. از این حیث، دفاع از هویت زن مسلمان، دفاع از آینده تمدن اسلامی است.

ایشان در تبیین الگوی سوم زن تصریح می‌کردند که زن مسلمان، نه الگوی شرقی منزوی و محروم از نقش اجتماعی است و نه الگوی غربی گرفتار مصرف‌زدگی و ابزاری شدن؛ بلکه بانویی است که در عین حفظ کرامت، عفاف، حیا و ایفای نقش‌های مادری و همسری، در عرصه‌های علمی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و مدیریتی نیز حضوری فعال، متعهدانه و اثرگذار دارد.

بر اساس این نگاه، رسالت زنان تربیت انسان‌های مؤمن، عالم و مسئول است چرا که سرمایه اصلی هر تمدنی، انسان است؛ تحکیم خانواده به‌عنوان نخستین نهاد تمدن‌ساز و ترویج سبک زندگی اسلامی در حوزه‌های مصرف، روابط خانوادگی، تربیت فرزند، اقتصاد خانه و اخلاق اجتماعی است.

همچنین رسالت زنان را می‌توان در تولید و نشر فرهنگ مقاومت، امید، عفاف و معنویت در جامعه و حضور فعال در عرصه‌های علم، فرهنگ، جهاد تبیین و خدمت اجتماعی، بدون از دست دادن هویت زنانه و کرامت الهی دانست.

رهبر شهید انقلاب، زن را پرورش‌دهنده سرمایه انسانی تمدن اسلامی می‌دانستند؛ زیرا تمدن‌ها نخست در خانواده‌ها شکل می‌گیرند و سپس در دانشگاه‌ها، بازار‌ها و ساختار‌های حکومتی تجلی می‌یابند. این نگاه، چشم‌اندازی روشن برای نقش‌آفرینی زنان در ساختن آینده‌ای مبتنی بر ارزش‌های الهی و ایرانی ـ اسلامی ترسیم می‌کند.

ایکنا - سبک زندگی مؤمنانه چه نسبتی با تمدن‌سازی دارد و نقش زنان در این میان چگونه تعریف می‌شود؟

تمدن، چیزی جز تجلی عینی سبک زندگی یک جامعه نیست. هر جامعه‌ای که سبک زندگی‌اش بر پایه ارزش‌های الهی استوار باشد، تمدن آن نیز رنگ‌وبوی الهی به خود می‌گیرد. از این منظر، زن تمدن‌ساز، پیش از آنکه در قامت معمار ساختار‌های فیزیکی ظاهر شود، معمار اصلی سبک زندگی است؛ چراکه بنیان‌های فرهنگی و تربیتی جامعه، در کانون خانواده شکل می‌گیرد و زن، نقش بی‌بدیلی در این عرصه دارد.

سبک زندگی مؤمنانه را می‌توان در مؤلفه‌های تجلی ایمان در رفتار روزمره و مناسبات فردی و اجتماعی، استواری خانواده بر سه پایه محبت، آرامش و مسئولیت‌پذیری، شکل‌گیری روابط اجتماعی مبتنی بر عدالت، عفاف، صداقت و احترام متقابل و رنگ‌بخشی به مصرف، تفریح، پوشش، تربیت نسل و حتی حضور در فضای مجازی بر اساس رویکرد بندگی و خدامحوری عنوان کرد.

در این میان، زنان به دلیل نقشی کانونی در ساختار خانواده و تربیت نیروی انسانی، بیشترین تأثیر را در انتقال و نهادینه‌سازی این فرهنگ دارند. چنانکه رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز بار‌ها تأکید فرموده‌اند که سبک زندگی، بُن‌مایه و بخش حقیقی تمدن اسلامی است و تا زمانی که این سبک زندگی دچار اصلاح اساسی نشود، پیشرفت‌های علمی و فناورانه نیز به تنهایی نمی‌توانند تمدن اسلامی را محقق سازند.

ایکنا - رهبر شهید انقلاب می‌خواستند زنان به عنوان معماران سبک زندگی مؤمنانه در راستای بانوان تمدن‌ساز نقش‌آفرینی کنند. این مفهوم چگونه قابل تفسیر است؟

تعبیر معمار سبک زندگی مؤمنانه فراتر از یک استعاره، بیانی عمیق از جایگاه وجودی زن در نظام تربیتی و تمدنی اسلام است. معمار نه‌تنها طرح‌ریزی می‌کند، بلکه بنیاد‌ها را استوار می‌سازد و فرایند شکل‌گیری بنا را هدایت می‌کند. در جامعه اسلامی، این نقش بنیادین بر دوش زن نهاده شده است؛ چراکه نخستین بستر تربیت انسان، خانواده است، اولین مربی شکل‌دهنده هویت، مادر است و نخستین الگوی رفتاری فرزندان، زن خانواده به‌شمار می‌آید.

بر این اساس، زمانی که زن، ارزش‌هایی چون ایمان، حیا، نظم، مسئولیت‌پذیری، پاکدامنی، ساده‌زیستی، قناعت، محبت و کرامت انسانی را در کانون خانواده نهادینه سازد، نقشه کلان تمدن آینده را ترسیم کرده است. زیرا تمدن‌ها نه در میدان سیاست یا دانشگاه که نخستین گام‌های شکل‌گیری خود را در درون خانه‌ها برمی‌دارند و سپس در سطوح اجتماعی، اقتصادی و حکمرانی ظهور می‌یابند.

از همین منظر، تأکید مکرر رهبر معظم انقلاب بر نقش تولیدی زن در فرهنگ، به‌جای نقش مصرفی آن، ناظر به همین حقیقت است؛ اینکه زن می‌تواند خاستگاه گفتمان‌ساز تحول باشد، نه تنها پذیرنده یا دنباله‌رو الگو‌های وارداتی.

زن در اندیشه اسلامی، نه‌تنها یکی از ارکان خانواده، بلکه هویت‌بخش و معمار اصلی فرهنگ زیستی جامعه به‌شمار می‌رود. این جایگاه، فراتر از مدیریت اجرایی خانه بوده و به طراحی هندسه فکری، اخلاقی و رفتاری نسل‌ها تعبیر می‌شود. ازاین‌رو، بازخوانی نقش زن، در گرو درک عمیق از مفهوم معماری سبک زندگی مؤمنانه است؛ مفهومی که ریشه در قرآن، سیره معصومین(ع) و بیانات راهبردی رهبر معظم انقلاب دارد.

زن در جامعه اسلامی، همزمان ایفاگر نقش‌های چندلایه است: یکی مادر نسل آینده، دیگری مربی نخستین جامعه و کنشگر فرهنگی فعال، دانشمند و اندیشمند، مدیر عاطفی و اجتماعی و الگوی عینی اخلاق.

این نگاه جامع، ریشه در قرآن کریم و سیره اهل‌ بیت(ع) دارد؛ به‌گونه‌ای که بانوانی، چون حضرت فاطمه زهرا(س)، حضرت زینب کبری(س) و حضرت خدیجه(س)، در عین پایبندی کامل به عفاف و پاکدامنی، در متن تحولات بزرگ اجتماعی، سیاسی و فرهنگی حضور مؤثر داشتند و مسیر تمدن اسلامی را ترسیم کردند.

عفاف و حیا، زیربنای تمدن‌سازی اخلاقی است و باید این مفاهیم را فراتر از پوشش ظاهری بررسی کنیم. در نگاه قرآن، عفاف، حیا، پاکدامنی، غیرت، کرامت و حجاب، زنجیر‌های به‌هم‌پیوسته و هدفمند هستند که غایت آن‌ها، حفظ کرامت انسانی و سلامت اخلاقی جامعه است.

خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: «ذَٰلِکَ أَزْکَىٰ لَهُمْ؛ كه اين براى آنان پاكيزه‏‌تر است» (سوره نور/ آیه ۳۰)

و خطاب به بانوان مؤمن آمده: «وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَىٰ جُیُوبِهِنَّ؛ و بايد روسرى خود را بر سينه خويش [فرو] اندازند.» (نور/ آیه ۳۱)

همچنین درباره همسران پیامبر اکرم (ص) تأکید شده است: «فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا؛ پس به ناز سخن مگوييد تا آنكه در دلش بيمارى است طمع ورزد و گفتارى شايسته گوييد » (احزاب/ آیه ۳۲)

«وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى؛ و در خانه‌هايتان قرار گيريد و مانند روزگار جاهليت قديم زينت‌هاى خود را آشكار مكنيد » (احزاب/ آیه ۳۳)

بنابراین، عفاف نه یک الزام فردی که یک شیوه حضور اجتماعی کریمانه برای زن مسلمان است؛ شیوه‌ای که زمینه‌ساز جامعه‌ای با خانواده مستحکم‌تر، امنیت روانی بالاتر، آسیب‌های اخلاقی کمتر و سرمایه اجتماعی غنی‌تر می‌شود و درنهایت، بستر تمدن نوین اسلامی را هموار می‌سازد.

معمار سبک زندگی مؤمنانه، تحلیلی بر یک تعبیر راهبردی است. تعبیر معمار سبک زندگی مؤمنانه یکی از عمیق‌ترین و پرمعناترین مفاهیم در گفتمان تمدنی اسلام است. معمار، صرفاً سازنده بنا نیست، بلکه طراح نقشه، هندسه، هویت و روح یک اثر است. به بیان شهید والامقام، آیت‌الله رئیسی، زن در جامعه اسلامی نه‌تنها یکی از مشارکت‌کنندگان، بلکه طراح اصلی هندسه حیات مؤمنانه محسوب می‌شود.

سبک زندگی مؤمنانه، مجموعه‌ای از رفتار‌های روزمره و منسجم است که از نوع روابط خانوادگی، تربیت فرزند، الگوی مصرف، پوشش، گفت‌و‌گو، تعامل با همسایه، استفاده از فضای مجازی، تفریح، کسب درآمد، رعایت حقوق دیگران، احترام به والدین، ساده‌زیستی، نظم، مسئولیت‌پذیری تا نحوه مواجهه با چالش‌های زندگی را دربرمی‌گیرد. شهید رئیسی همواره تأکید داشتند که تمدن اسلامی زمانی محقق می‌شود که این رفتار‌های خُرد، رنگ و بوی ایمان و بندگی بگیرند.

نقش بی‌بدیل زن در پنج محور اساسی تمدن‌سازی خلاصه می‌شود. نخستین نقش معلمِ سبک زندگی است. کودک پیش از مدرسه و رسانه، از مادر می‌آموزد که چگونه سخن گوید، محبت کند، احترام بگذارد، عبادت کرده و با دیگران رفتار کند. امیرالمؤمنین علی(ع) می‌فرمایند: «دل نوجوان همانند زمین آماده است؛ هرچه در آن افکنده شود، می‌پذیرد.» (نهج‌البلاغه، نامه ۳۱) و این بذر‌های تربیتی، عمدتاً توسط مادر کاشته می‌شوند.

دومین نقش معمار فرهنگ خانواده است. فرهنگ خانواده با بخشنامه شکل نمی‌گیرد، بلکه با رفتار روزانه ساخته می‌شود. فضای خانه از نظر آرامش یا تنش، محبت یا بی‌مهری، قناعت یا تجمل، ذکر یا غفلت همه تا حد زیادی تحت تأثیر مدیریت فرهنگی و عاطفی بانوی خانواده است. قرآن کریم خانواده را محل «سکینه» معرفی می‌کند: «وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا؛ و از نشانه‏‌هاى او اينكه از [نوع] خودتان همسرانى براى شما آفريد تا بدان‌ها آرام گيريد » (روم/ آیه ۲۱) و زن، محور اصلی تحقق این آرامش الهی است.

سومین نقش، حافظ مرز‌های فرهنگی جامعه است. شهید رئیسی مکرراً هشدار می‌دادند که جنگ امروز، جنگ روایت‌ها و سبک‌های زندگی است. زن مسلمان با حفظ عفاف، حیا، وقار، عزت نفس، غیرت دینی و کرامت انسانی در عرصهٔ فردی و اجتماعی، از مرز‌های فرهنگی جامعه پاسداری می‌کند. حجاب در این نگاه، پرچم هویت و حیا، سرمایه اجتماعی جامعه اسلامی است.

چهارمین نقش، معمار امید و مقاومت است. حضرت خدیجه(س)، حضرت فاطمه(س) و حضرت زینب(س) نه‌تنها شخصیت‌های عابد، بلکه نماد‌های امیدآفرینی و مقاومت در سخت‌ترین برهه‌ها بودند. زنان مؤمن امروز، ادامه‌دهندگان همان مسیرند که با صبر، بصیرت و حضور مسئولانه، جامعه را در برابر هجمه‌های فرهنگی و اخلاقی مقاوم می‌سازند.

پنجمین نقش، پیونددهنده عفاف و تمدن است. برخلاف نگاه تقلیل‌گرایانه، عفاف و حجاب در اندیشه شهید رئیسی، بخشی از هندسه تمدنی است. انتخاب آگاهانه حجاب توسط زن، پیامی روشن دارد. کرامت انسان بر جذابیت ظاهری، شخصیت بر قالب و هویت الهی بر نگاه مصرف‌گرایانه مقدم است. این نگاه، امنیت روانی، استحکام خانواده، سلامت اخلاقی و اعتماد عمومی را تقویت کرده و پایه‌های تمدن نوین اسلامی را استوار می‌سازد.

زن تمدن‌ساز، زنی است که با ایمان، عفاف، حیا، علم، مسئولیت‌پذیری و تربیت نسل صالح، سبک زندگی مؤمنانه را در خانواده و جامعه نهادینه می‌سازد؛ چراکه تمدن اسلامی، پیش از هر نهاد و تشکیلاتی، در دل خانواده‌ها و به دست زنان فرهیخته و مؤمن شکل می‌گیرد.

بنابراین، مراد از تعبیر معمار سبک زندگی مؤمنانه این است که زن مسلمان، نه صرفاً مدیر خانه یا فعال اجتماعی، بلکه طراح و معمار فرهنگ زیستی اسلام است. او با بهره‌گیری از ایمان، علم، بصیرت، عفاف، حیا، پاکدامنی، مادری آگاهانه، همسرداری حکیمانه، حضور مسئولانه در جامعه و تربیت نسل مؤمن، نقشه عملی تمدن نوین اسلامی را ترسیم می‌کند.