چگونه مفهوم مرگ را برای کودکان بازگو کنیم

حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی دانشمند پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در گفت‌وگو با ایکنا از قم درباره چگونگی انتقال مفاهیمی همچون مرگ به کودکان گفت: مرگ جدا شدن روح از بدن و آماده شدن برای حیات خود در عالم دیگر و ورود به مرحله جدیدی از زندگی است و باید این مفهوم را به‌صورت صحیح و بدون آسیب برای کودکان شرح داد.

پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با بیان اینکه کودکان گاهی اوقات برای دریافت توجه از والدین و علاقه به سخن گفتن با پدر و مادر سؤالاتی را مطرح می‌کنند، ادامه داد: در این موارد، والدین شاعر یا نویسنده حکیم باید چنان سخن گوید که نه صرفاً پاسخگوی پرسش ظاهری، بلکه برآورنده نیاز باطنی کودک باشد. همچنین در خانواده‌های دارای چند فرزند، زمینه تربیتی مساعدتر فراهم می‌شود؛ اما در خانواده‌های تک‌فرزند، کودک معمولاً جهان را حول محور خود می‌بیند و این نکته باید در روش‌های آموزشی مورد توجه قرار گیرد.

نحوه بیان مسئله مرگ برای کودکان نیازمند توازن است

دانشمند در پاسخ به اینکه نحوه بیان کردن مرگ به کودکان چگونه باید باشد، بیان کرد: از منظر روانشناسی، نحوه بیان مسئله مرگ برای کودکان نیازمند توازنی ظریف است. نه چنان خوشایند و ساده‌انگارانه که کودک را به اقدامات ناهنجار یا خطرناک سوق دهد و نه چندان خشن و هراس‌آور که تأثیرات روانی ناگواری بر جای گذارد. ادبیات، شعر و قصه‌گویی نیز همواره بستری برای طرح این مفهوم فراهم کرده‌اند و در منابع دینی به‌ویژه قرآن کریم، مرگ در کنار خواب مطرح شده است؛ چنانکه خداوند می‌فرماید که روح انسان را چه در هنگام مرگ و چه در حالت خواب قبض می‌کند.

وی ادامه داد: بنابراین، گام اساسی در آموزش مرگ به کودکان، تفهیم این حقیقت است که انسان افزون بر جسم، از روح نیز برخوردار است. علامه حسن‌زاده آملی در این باره تعبیری زیبا دارند: «مردم از جذب آهن توسط آهنربا شگفت‌زده می‌شوند، اما از وجود آهنربایی در درون خود که وزن بدن را جابه‌جا می‌کند، تعجب نمی‌کنند.» این نگاه، ما را به نخستین گام عملی رهنمون می‌شود: معرفی غیرمستقیم روح از طریق تمثیل‌های ملموس، مانند شعر یا داستان؛ برای نمونه، می‌توان برای کودک توضیح داد که پنکه با نیروی برق به حرکت درمی‌آید؛ ما حرکت الکترون‌ها را نمی‌بینیم، اما با خاموش شدن پنکه، حرکت آن متوقف می‌شود. روح انسان نیز چنین است؛ حضوری نامرئی، اما تأثیرگذار.

آشنا کردن کودکان با واژه «مرگ» از طریق اشیای ملموس و روزمره

پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در پاسخ به اینکه موثرترین روش برای آشنایی کودک با مرگ چیست، اظهار کرد: در روانشناسی کودک، تأکید بر این است که هنگام بیان موضوع مرگ برای کودکان، باید از پنهان‌کاری پرهیز کرده و واقعیت را به زبانی ساده و صریح بازگو کنیم. همچنین، پنهان کردن احساسات طبیعی چون غم و اندوه نه‌تنها کمکی نمی‌کند، بلکه می‌تواند درک کودک از موقعیت را دچار اختلال کند. 

دانشمند اضافه کرد: یکی از مؤثرترین روش‌ها برای آماده‌سازی تدریجی کودکان، آشنا کردن آنان با واژه «مرگ» از طریق اشیای ملموس و روزمره است. به‌طور نمونه، به‌جای گفتن خودکار دیگر نمی‌نویسد، می‌توان گفت که عمر خودکار به پایان رسیده است؛ این شیوه، کودک را به‌صورت غیرمستقیم با پایان‌پذیری پدیده‌ها آشنا می‌کند. 

وی با بیان اینکه در متون دینی نیز بر حقیقت فراگیر مرگ تأکید شده است. قرآن کریم در آیه ۵۷ سوره مبارکه «عنکبوت» می‌فرماید: «كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ؛ هر انسانی مرگ را می‌چشد، سپس به‌سوی ما بازگردانده می‌شود.»، تصریح کرد: برای تبیین مفهوم معاد و حیات پس از مرگ برای کودکان، توجه به چند اصل ضروری است که مهم‌ترین آن‌ها، انسان‌شناسی است. در این رویکرد باید به کودک تفهیم شود که انسان صرفاً جسم مادی نیست، بلکه دارای حقیقتی به نام روح نیز است. 

پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی یادآور شد: این نگاه با سخن امام حسین(ع) نیز همسو است که فرمودند: «مرگ چیزی جز عبور از سختی‌ها و رسیدن به آرامش نیست؛ برای مؤمنان، پلی است به‌سوی نشاط و برای دشمنان، برعکس آن.» این بیان زیبا، مرگ را نه پایان راه، بلکه انتقال به مرحله‌ای دیگر معرفی می‌کند که بسته به نگرش و عمل انسان، تجربه‌ای متفاوت خواهد داشت.