بهرهگیری از سرمایه اجتماعی؛ شرط تقویت دینداری در جامعه
مدیر بخش جامعهشناسی دین مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران با بیان اینکه کاهش اعتماد عمومی، سرمایه اجتماعی دین را تضعیف میکند، گفت: دین زمانی میتواند بهعنوان سرمایه اجتماعی ایفای نقش کند که در حل مسائل جامعه و توسعه اجتماعی نقشآفرین باشد و نهادهای دینی نیز متناسب با تحولات فرهنگی، رویکردهای خود را بازنگری کنند.
به گزارش خبرنگار ایکنا، سیدمحمود نجاتیحسینی، مدیر بخش جامعهشناسی دین مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران در نشست تخصصی بقاع متبرکه و ارتقای سرمایه اجتماعی از سلسله نشستهای علمی کنگره بینالمللی حضرت بیبی حکیمه(س) که امروز دوشنبه، پنجم مردادماه در محل دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد، با اشاره به اهمیت بهرهگیری از سرمایه اجتماعی در حوزه دین، اظهار کرد: تلاش میکنم در چند محور، مهمترین نکاتی را که میتواند به سیاستگذاران و مدیران دستگاههایی مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان اوقاف و امور خیریه و استانداریها در استفاده مؤثرتر از سرمایه اجتماعی برای تقویت امر دین کمک کند، مطرح کنم.
وی با بیان اینکه حوزه تخصصی او جامعهشناسی دین است، افزود: علوم اجتماعی دین یکی از مشروعترین و مناسبترین حوزههای دانشی برای مطالعه علمی دین به شمار میرود و میتواند مبنای تحلیل و سیاستگذاری در این عرصه قرار گیرد.
دین و سرمایه اجتماعی
نجاتیحسینی نخستین محور سخنان خود را تبیین مفهوم «دین و سرمایه اجتماعی» بیان کرد و گفت: پیش از هرگونه سیاستگذاری، باید فضای مفهومی سرمایه اجتماعی بهدرستی تبیین شود. دادهها و پژوهشهای موجود، زمینه مناسبی برای ایدهپردازی و تحلیل فراهم میکنند، اما همچنان لازم است ابعاد سرمایه اجتماعی، مؤلفهها، کارکردها، ظرفیتها و چالشهای آن با دقت بیشتری مورد بررسی قرار گیرد.
وی با اشاره به اینکه سرمایه اجتماعی مجموعهای از هنجارها، روابط، رفتارهای اجتماعی، باورها و آموزههایی است که تعاملات انسانی را تسهیل میکند، اظهار داشت: هدف سرمایه اجتماعی، فراهم کردن زمینه یک زندگی انسانی، اخلاقی و معنوی است. این مفهوم اگرچه در علوم اجتماعی سابقه گستردهای دارد و تاکنون صدها پایاننامه و پژوهش درباره آن انجام شده، اما همچنان نیازمند تبیین دقیقتر در نسبت با دین است.
مدیر بخش جامعهشناسی دین مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران سه مؤلفه اصلی سرمایه اجتماعی را «اعتماد اجتماعی»، «مشارکت اجتماعی» و «همبستگی یا انسجام اجتماعی» برشمرد و گفت: اعتماد اجتماعی یکی از مهمترین شاخصهاست. نتایج آخرین پیمایشهای اجتماعی کشور نشان میدهد میزان اعتماد عمومی به برخی از نهادها کاهش یافته و در مقابل، معلمان همچنان از بالاترین میزان اعتماد اجتماعی برخوردارند.
وی درباره مشارکت اجتماعی نیز تصریح کرد: مشارکت اجتماعی زمانی معنا پیدا میکند که افراد بهصورت داوطلبانه، آگاهانه و بدون انگیزههای انتفاعی مسئولیتی را بر عهده بگیرند. بر اساس گزارشهای رسمی، میزان مشارکت اجتماعی و بهویژه مشارکت سیاسی در سالهای اخیر با کاهش مواجه بوده است.
همبستگی و وفاق اجتماعی
نجاتیحسینی سومین مؤلفه سرمایه اجتماعی را همبستگی و وفاق اجتماعی دانست و گفت: انسجام اجتماعی به معنای حذف صداهای متفاوت نیست، بلکه به معنای وجود اهداف مشترک و هماهنگی میان مردم، نهادهای اجتماعی و نظام سیاسی است. با این حال، آمارها نشان میدهد وضعیت این شاخص نیز در شرایط مطلوبی قرار ندارد.
وی با تأکید بر ضرورت تبیین نسبت دین و سرمایه اجتماعی اظهار کرد: باید علاوه بر تعریف جامعهشناختی، تعریف الهیاتی دین نیز مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه دین مجموعهای از آموزههای الهی برای تأمین سعادت دنیا و آخرت انسان است. امروزه در ادبیات علمی جهان نیز پژوهشهای فراوانی درباره استفاده از سرمایه اجتماعی برای پیشبرد دین و دینداری انجام شده است.
این استاد دانشگاه با اشاره به وضعیت پژوهشهای انجامشده در ایران گفت: بررسیهای موجود نشان میدهد اگرچه مطالعات متعددی درباره سرمایه اجتماعی صورت گرفته، اما پژوهشهای اندکی بهطور مشخص به رابطه دین و سرمایه اجتماعی و چگونگی بهرهگیری از این ظرفیت برای تقویت حیات دینی پرداختهاند. از این رو، ضروری است در همایشها و کنگرههای علمی، پژوهشهای تخصصی و مطالعات سفارشی در این زمینه مورد توجه قرار گیرد.
نجاتیحسینی با بیان اینکه در بسیاری از پژوهشها به چالشها و مخاطرات سرمایه اجتماعی بهصورت تفصیلی پرداخته نشده است، افزود: سرمایه اجتماعی در ایران با آسیبهایی همچون تضعیف، تخریب و بهرهبرداری ابزاری مواجه است. گاهی از سرمایه اجتماعی به نام دین، اما برای اهدافی غیر از اهداف دینی استفاده میشود که نتیجه آن، کاهش اعتماد عمومی و آسیب دیدن این سرمایه ارزشمند است.
وی تصریح کرد: از نگاه جامعهشناسی دین، خودِ دین یک سرمایه اجتماعی است؛ به شرط آنکه اعتماد اجتماعی به آن وجود داشته باشد. تجربه پیروزی انقلاب اسلامی نیز نشان داد که اعتماد مردم به مرجعیت دینی و روحانیت، سرمایه اجتماعی بزرگی بود که توانست زمینه بسیج اجتماعی را فراهم کند. اما این سرمایه در طول زمان، به دلایل مختلف، با کاهش و فرسایش مواجه شده است.
مدیر بخش جامعهشناسی دین مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران یکی دیگر از چالشهای موجود را سیاسی شدن سرمایه اجتماعی دانست و گفت: هرگاه سرمایه اجتماعی به ابزاری در اختیار دولت یا جریانهای سیاسی تبدیل شود و از حالت مردمی خارج شود، کارکرد خود را از دست میدهد و این مسئله به استفاده از آن در حوزه دین نیز آسیب وارد میکند.
تغییر الگوهای معنویتخواهی در جامعه
وی در پایان با اشاره به تغییر الگوهای معنویتخواهی در جامعه اظهار کرد: به نظر میرسد بخشی از گرایشهای مذهبی و زیارتی جامعه از شکل سنتی خود فاصله گرفته و به سمت فضاهای جدید معنوی سوق یافته است. برای نمونه، استقبال مردم از مکانهایی مانند آرامگاه حافظ و سعدی در برخی مناسبتها، قابل توجه است و این موضوع نیازمند مطالعه و تحلیل جامعهشناختی دقیق است تا بتوان تحولات دینداری و معنویت در جامعه امروز ایران را بهتر شناخت.
نجاتیحسینی با تأکید بر اینکه دین خود میتواند یک سرمایه اجتماعی باشد، اظهار کرد: سرمایه اجتماعی دینی زمانی شکل میگیرد که افراد از دانش، آگاهی دینی، تعلق دینی و تعهد دینی برخوردار باشند. این مؤلفهها سبب میشود افراد بهصورت آگاهانه در عرصههای دینی و اجتماعی حضور یابند و سرمایه اجتماعی مبتنی بر دین تقویت شود.
وی با اشاره به تحولات فرهنگی جامعه افزود: اگر بخشی از جامعه به فضاهای معنوی، عرفانی یا حتی جریانهای نوپدید گرایش پیدا کردهاند، باید این مسئله را در بستر شرایط اجتماعی و فرهنگی تحلیل کرد. فرهنگ ایرانی ذاتاً فرهنگی معنوی است و حتی میراث فرهنگی ایران نیز از این ویژگی جدا نیست. برای نمونه، شخصیتهایی مانند حافظ در بستر سنت دینی و معنوی ایران قابل فهم هستند و حتی درباره کوروش نیز میتوان به جایگاه معنوی او در برخی متون دینی اشاره کرد.
ضرورت بازنگری در شیوههای ترویج دین
مدیر بخش جامعهشناسی دین مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران با تأکید بر ضرورت بازنگری در شیوههای ترویج دین گفت: دین سنتی بهتنهایی پاسخگوی نیازهای جهان مدرن نیست. اگر دین نتواند در حل مسائل جامعه و پیشبرد توسعه اجتماعی نقش مؤثری ایفا کند، کارکرد خود را بهعنوان یک سرمایه اجتماعی از دست خواهد داد.
وی با اشاره به نتایج برخی پیمایشهای اجتماعی اظهار کرد: بر اساس نتایج تحقیقات انجامشده، بخشی از مردم معتقدند وضعیت دینداری نسبت به گذشته تضعیف شده و نسبت به آینده نیز نگاه امیدوارکنندهای ندارند. شکلگیری چنین نگرشی، سرمایه اجتماعی دین را با تهدید مواجه میکند و لازم است برای اصلاح این روند، سیاستهای مؤثری اتخاذ شود.
نجاتیحسینی یکی از راهبردهای مهم در این زمینه را نگاه جامع به سرمایه دینی دانست و افزود: استفاده از سرمایه دینی نباید صرفاً به فضاهای مقدس، امامزادهها یا نهادهای سنتی محدود شود، بلکه باید بهصورت یک نظام منسجم مورد توجه قرار گیرد. این نظام نیازمند مجموعهای از عناصر مکمل شامل سازمان، کنشگر، متن، محتوا و ابزارهای مناسب است تا بتواند در جذب و همراهسازی مخاطبان موفق عمل کند.
وی با اشاره به برخی تحولات دینی در کشور تصریح کرد: گسترش برخی جریانهای دینی و معنوی جدید، از جمله شکلگیری اجتماعات مذهبی غیررسمی، نشان میدهد که نباید با رویکردهای سنتی به این تحولات نگریست. نهادهای مسئول، بهویژه سازمانهای فرهنگی و تبلیغی، باید با بهرهگیری از شیوههای نوین، شناخت دقیقتری از این تحولات داشته باشند و متناسب با شرایط جدید برنامهریزی کنند.
این استاد دانشگاه در پایان بیان کرد: تحقق سرمایه اجتماعی دینی مستلزم آن است که علاوه بر توجه به متن و آموزههای دینی، بر نقش نهادهای واسط، سازمانها، فضاهای اجتماعی و کنشگران نیز تأکید شود. به اعتقاد بنده در این زمینه ظرفیتهای فراوانی برای اقدام و برنامهریزی وجود دارد و لازم است با نگاهی علمی و نظاممند از این ظرفیتها برای تقویت سرمایه اجتماعی دین بهره گرفته شود.
انتهای پیام
