سیره نبوی؛ الگویی برای تبلیغ و ارتباط با مردم

به گزارش ایکنا از قم، به نقل از روابط عمومی دفتر آیت‌الله نوری همدانی، حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی قمی در مراسم عزاداری دهه سوم ماه صفر که در دفتر آیت‌الله‌العظمی نوری‌همدانی برگزار شد، با اشاره به شخصیت و جایگاه والای خاتم‌النبیین حضرت محمد مصطفی(ص)، اظهار کرد: در منابع تاریخی و روایی، ویژگی‌های فراوانی برای وجود مقدس رسول خدا(ص) بیان شده است که بخشی از آن‌ها از ویژگی‌های اختصاصی آن حضرت بوده و ایشان را از دیگر انبیای الهی ممتاز کرده است.

وی افزود: ابن شهرآشوب در کتاب «مناقب آل ابی‌طالب» بابی با عنوان «فیما خصه الله تعالی به، فارقاً لجماعة النبیین» آورده و در آن به ویژگی‌هایی اشاره کرده است که خداوند متعال به پیامبر اکرم(ص) اختصاص داده است. در این مجموعه، حدود ۱۵۰ ویژگی برای رسول خدا(ص) ذکر شده که مجموعه‌ای بسیار مفصل و قابل تأمل است.

این استاد حوزه علمیه با اشاره به برخی از این ویژگی‌ها گفت: یکی از ویژگی‌های مهم پیامبر اکرم(ص)، خاتم‌النبیین بودن ایشان است. خداوند متعال با بعثت رسول خدا(ص)، سلسله نبوت را به پایان رساند و آن حضرت آخرین پیامبر الهی بودند.

وی ادامه داد: از دیگر ویژگی‌های آن حضرت، برخورداری از «جوامع الکلم» است؛ یعنی خداوند متعال به پیامبر اکرم(ص) توانایی بیان معانی و مفاهیم گسترده را در قالب کلمات کوتاه و پرمغز عطا کرده بود. خود رسول خدا(ص) نیز فرمودند: «أُعطیتُ جوامعَ الکَلِم».

حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی قمی با بیان اینکه رسالت پیامبر اکرم(ص) جهانی بود، ادامه داد: آن حضرت برای همه مردم مبعوث شدند و دعوت ایشان اختصاص به قوم یا سرزمین خاصی نداشت. قرآن کریم نیز می‌فرماید: «وَ ما أَرسَلناکَ إِلّا کافَّةً لِلنّاسِ بَشیرًا وَ نَذیرًا».

وی در ادامه گفت: از دیگر ویژگی‌های پیامبر اکرم(ص)، جهانی و جاودانه بودن دین ایشان است. اسلام دینی است که تا قیامت باقی خواهد ماند و خداوند متعال وعده داده است که این دین بر سایر ادیان غلبه پیدا کند؛ چنان‌ که در قرآن کریم آمده است: «لِیُظهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ».

وی با اشاره به جایگاه قرآن کریم به عنوان معجزه جاودان پیامبر اکرم (ص) بیان کرد: قرآن کتابی است که هیچ‌کس توانایی آوردن همانند آن را ندارد. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «قُل لَئِنِ اجتَمَعَتِ الإِنسُ وَ الجِنُّ عَلی أَن یَأتوا بِمِثلِ هذَا القُرآنِ لا یَأتونَ بِمِثلِهِ وَ لَو کانَ بَعضُهُم لِبَعضٍ ظَهیرًا».

حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی قمی افزود: از ویژگی‌های دیگر شریعت پیامبر اکرم (ص)، سهولت و آسانی آن است. خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: «وَ ما جَعَلَ عَلَیکُم فِی الدِّینِ مِن حَرَج». بنابراین، شریعت اسلام بر اساس سخت‌گیری بی‌دلیل بنا نشده و احکام آن متناسب با ظرفیت و شرایط انسان‌هاست.

وی ادامه داد: همچنین در روایات آمده است که برخی اعمال نیک در امت پیامبر اکرم (ص) دارای پاداش‌های مضاعف است و این نیز از ویژگی‌های این امت به شمار می‌رود.

این استاد حوزه علمیه با اشاره به یکی دیگر از برکات وجود پیامبر اکرم (ص) اظهار کرد: یکی از ویژگی‌های بسیار مهم آن حضرت این بود که به برکت حضور ایشان، عذاب عمومی از امت دفع می‌شد. قرآن کریم می‌فرماید: «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُم وَ أَنتَ فِیهِم».

وی اضافه کرد: از دیگر ویژگی‌های رسول خدا (ص)، وجوب محبت اهل‌بیت (ع) بر مسلمانان است. خداوند متعال در قرآن کریم خطاب به پیامبراعظم (ص) می‌فرماید: «قُل لا أَسأَلُکُم عَلَیهِ أَجرًا إِلَّا المَوَدَّةَ فِی القُربی».

حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی قمی همچنین با اشاره به جایگاه امت پیامبر (ص) گفت: خداوند متعال درباره این امت می‌فرماید: «کُنتُم خَیرَ أُمَّةٍ أُخرِجَت لِلنّاسِ»، بنابراین امت اسلامی دارای جایگاه ویژه‌ای در میان امت‌هاست.

وی با اشاره به برخی دیگر از ویژگی‌های پیامبر اکرم(ص) در حوزه عبادات اظهار کرد: در منابع، موضوعاتی مانند اذان و اقامه، نماز جمعه و جماعت، نماز شب و نماز وتر و همچنین نمازهای مربوط به کسوف و خسوف و نماز استسقاء به عنوان بخشی از ویژگی‌ها و احکام مرتبط با شریعت پیامبر اکرم(ص) مورد توجه قرار گرفته است.

این استاد حوزه علمیه افزود: ابن شهرآشوب همچنین مجموعه دیگری از ویژگی‌های پیامبراکرم(ص) را بیان می‌کند که بسیار قابل تأمل است؛ از جمله حدود ۲۰ مقام و صفت که خداوند متعال بدون آنکه پیامبراکرم(ص) درخواست کرده باشند، به ایشان عطا فرمود؛ در حالی که برخی پیامبران دیگر همان ویژگی‌ها را از خداوند درخواست کرده بودند.

وی توضیح داد: برای نمونه، حضرت موسی(ع) از خداوند متعال درخواست کرد: «رَبِّ اشرَح لی صَدری»، اما درباره پیامبر اسلام(ص) خداوند متعال فرمود: «أَلَم نَشرَح لَکَ صَدرَکَ». یعنی برخی مواهب و ویژگی‌ها در مورد پیامبر اکرم(ص) بدون درخواست، از جانب خداوند متعال عطا شده است.

حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی قمی در ادامه با اشاره به اخلاق اجتماعی پیامبر اکرم(ص) اظهار کرد: یکی از نکات بسیار مهم در سیره رسول خدا(ص)، توجه ویژه آن حضرت به مردم و شنیدن سخنان آنان بود. من نخستین بار این داستان را از زبان شهید آیت‌الله بهشتی شنیدم، اما این ماجرا در منابع تاریخی متعددی همچون «الکامل فی التاریخ»، «سیره ابن هشام» و «تاریخ یعقوبی» نیز نقل شده است.

این استاد حوزه علمیه با اشاره به عبارت «یَصبرُ للغَریب» گفت: یکی از ویژگی‌های اخلاقی پیامبر اکرم(ص) این بود که حتی در برابر افراد ناآشنا و کسانی که ارتباطی با آن حضرت نداشتند، با حوصله می‌ایستادند و سخنان آنان را می‌شنیدند.

وی با اشاره به ماجرای دختر حاتم طایی اظهار کرد: حاتم طایی در زمان پیامبر اکرم(ص) زندگی نکرد و آن حضرت را درک نکرد، اما دختر او در یکی از جنگ‌ها به اسارت درآمد و به محضر رسول خدا(ص) آمد.

حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی قمی ادامه داد: دختر حاتم طایی خطاب به پیامبر اکرم(ص) عرض کرد که پدرم از دنیا رفته و برادرم نیز که سرپرست و نگهبان من بود، حضور ندارد؛ بنابراین از شما درخواست می‌کنم بر من منت بگذارید و مرا آزاد کنید.

وی گفت: دختر حاتم در معرفی پدرش، به ویژگی‌های اخلاقی او اشاره کرد و گفت که حاتم اهل جود و بخشش بود، بردگان را آزاد می‌کرد، به نیازمندان غذا می‌داد و هزینه سفر مسافرانی را که در راه گرفتار می‌شدند، تأمین می‌کرد.

این استاد حوزه علمیه افزود: پیامبر اکرم(ص) نیز با بزرگواری او را آزاد کردند. دختر حاتم پس از آزادی نزد برادرش، «عدی بن حاتم»، رفت و به او گفت که نزد این مردی که ادعای پیامبری دارد برو و او را از نزدیک بررسی کن؛ اگر واقعاً پیامبر است، ایمان آوردن به او برای تو افتخار و فضیلت است و اگر پادشاه باشد، باز هم قرار گرفتن در کنار او می‌تواند برای تو موجب عزت باشد.

وی ادامه داد: عدی بن حاتم برای بررسی وضعیت پیامبر اکرم(ص) به مدینه آمد. ابتدا به مسجد رفت و مشاهده کرد که رسول خدا(ص) مشغول نماز هستند. پس از نماز، خود را معرفی کرد و گفت که می‌خواهد از نزدیک با پیامبر(ص) گفت‌وگو کند.

حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی قمی اظهار کرد: پیامبر اکرم(ص) از او خواستند که همراه ایشان به خانه برود. در مسیر، پیرزنی ناتوان با رسول خدا(ص) برخورد کرد و سؤالاتی داشت. پیامبر اکرم(ص) مدت طولانی ایستادند و با حوصله به سخنان آن زن گوش دادند و پاسخ او را دادند.

وی افزود: عدی بن حاتم وقتی این رفتار را دید، با خود گفت: این مرد پادشاه نیست؛ چرا که پادشاهان این‌گونه با مردم برخورد نمی‌کنند. سپس هنگامی که وارد خانه پیامبراعظم(ص) شدند، حضرت برای احترام به مهمان، جای نشستن خود را به او دادند و خود روی زمین نشستند. عدی بن حاتم نیز این رفتار را نشانه دیگری از غیر پادشاه بودن رسول خدا(ص) دانست.

این استاد حوزه علمیه ادامه داد: مجموعه همین رفتارهای اخلاقی و انسانی موجب شد عدی بن حاتم تحت تأثیر شخصیت پیامبر اکرم(ص) قرار گیرد و در نهایت اسلام بیاورد. او بعدها از یاران رسول خدا(ص) و سپس از یاران امیرالمؤمنین(ع) شد و در رکاب آن حضرت جنگید و فرزندانش نیز در راه امیرالمؤمنین(ع) به شهادت رسیدند. بنابراین، اساس ایمان عدی بن حاتم، تنها یک استدلال نظری نبود؛ بلکه اخلاق و رفتار پیامبر اکرم(ص) تأثیر عمیقی بر او گذاشت و او را به سوی اسلام جذب کرد.

حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی قمی با اشاره به اهمیت رعایت حال مردم در سیره پیامبر اکرم(ص) گفت: این نکته برای ما بسیار مهم است که رسول خدا(ص) در سخنرانی‌ها و موعظه‌های عمومی، سخن را طولانی نمی‌کردند. در منابع درباره آن حضرت آمده است که «لا یُطیلُ الموعظة»؛ یعنی موعظه‌های ایشان طولانی نبود.

وی ادامه داد: وقتی خطبه‌های به‌جامانده از پیامبر اکرم(ص) را بررسی می‌کنیم، حتی خطبه‌های مفصلی مانند خطبه غدیر و خطبه شعبانیه نیز با وجود اهمیت و محتوای فراوان، آن‌چنان طولانی نیست که مخاطب را خسته کند.

این استاد حوزه علمیه افزود: در نماز جماعت نیز پیامبر اکرم(ص) حال مردم را رعایت می‌کردند. در روایات آمده است که آن حضرت از سبک‌ترین و کوتاه‌ترین نمازگزاران برای مردم بودند، در حالی که هنگامی که به تنهایی نماز می‌خواندند، عبادت و نوافل ایشان بسیار طولانی بود.

وی در ادامه اظهار کرد: نماز شب بر پیامبر اکرم(ص) واجب بود، البته این نماز برای امت مستحب و برای پیامبر اکرم(ص) واجب بوده است. با این حال، حتی نماز شب واجب پیامبراعظم(ص) نیز با رعایت نظم و تقسیم اوقات انجام می‌شد.

حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی قمی با اشاره به کیفیت عبادت شبانه پیامبراکرم(ص) گفت: در برخی گزارش‌ها آمده است که حضرت در چند مرحله از خواب بر می‌خاستند؛ در مرحله نخست وضو می‌گرفتند و بخشی از نماز شب را اقامه می‌کردند، سپس استراحت می‌کردند و در مرحله بعد بخش دیگری از نماز را به جا می‌آوردند و در نهایت سه رکعت پایانی را اقامه می‌کردند. بنابراین، نمازهای شخصی و نوافل پیامبر اکرم(ص) طولانی بود، اما هنگامی که با مردم نماز می‌خواندند، شرایط و توانایی آنان را در نظر می‌گرفتند.

این استاد حوزه علمیه ادامه داد: حتی در ذکر رکوع و سجود نیز در منابع آمده است که ذکرهای معمول را سه مرتبه می‌گفتند. همچنین در شب‌های بارانی، نماز مغرب و عشا را کوتاه‌تر اقامه می‌کردند تا مردم دچار سختی نشوند.

وی با اشاره به ماجرای معاذ بن جبل گفت: مرحوم شیخ صدوق در کتاب «من لا یحضره الفقیه» داستانی را نقل می‌کند که برای امروز ما نیز بسیار آموزنده است. فردی پشت سر معاذ بن جبل به نماز ایستاد. معاذ پس از قرائت حمد، یکی از سوره‌های طولانی قرآن را آغاز کرد. آن فرد مشاهده کرد که فرصت ندارد و نمی‌تواند نماز را با جماعت ادامه دهد؛ بنابراین نماز خود را فرادا کرد. پس از آن، موضوع را به پیامبر اکرم(ص) گزارش کردند. رسول خدا(ص) معاذ بن جبل را فراخواندند و به او فرمودند: «إیّاک أن تکون فَتّاناً»؛ یعنی مراقب باش که مردم را دچار فتنه نکنی.

وی در ادامه تصریح کرد: مقصود از این هشدار آن بود که نباید شیوه‌ای در عبادت و اقامه نماز جماعت اتخاذ شود که مردم را خسته کند و در نهایت سبب شود آنان از حضور در جماعت فاصله بگیرند. پیامبر اکرم(ص) سپس به معاذ توصیه کردند که برای نماز جماعت، سوره‌های کوتاه‌تری مانند «وَ الشَّمسِ وَ ضُحاها» و امثال آن را انتخاب کند تا حال مأمومین رعایت شود.

حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی قمی در ادامه به یکی دیگر از اصول مهم در سیره تبلیغی پیامبر اکرم(ص) اشاره کرد و گفت: نکته دیگری که برای مبلغان و کسانی که می‌خواهند مردم را به دین دعوت کنند بسیار مهم است، رعایت اعتدال در دعوت است.

وی افزود: هنگامی که پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین(ع) را به یمن اعزام کردند، به ایشان فرمودند: ابتدا مردم را به شهادتین دعوت کن؛ «و ادعُهم أن یقولوا لا إله إلا الله محمد رسول الله». اگر پذیرفتند، آنان را به نماز دعوت کن و اگر نماز را پذیرفتند، سپس موضوع زکات را مطرح کن.

این استاد حوزه علمیه در ادامه گفت: پیام این دستور آن است که نباید همه احکام و تکالیف را یک‌جا بر مخاطبی که تازه با اسلام آشنا شده است، عرضه کرد. دعوت دینی باید مرحله‌به‌مرحله و متناسب با ظرفیت مخاطب باشد. مفسران در بحث احکام مربوط به شراب نیز به تدریجی بودن تشریع برخی احکام اشاره کرده‌اند. این شیوه نشان می‌دهد که در تربیت دینی باید ظرفیت و آمادگی مخاطب را در نظر گرفت.

حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی قمی با اشاره به توصیه مهم پیامبر اکرم(ص) به امیرالمؤمنین(ع) در جریان اعزام به یمن اظهار کرد: رسول خدا(ص) به امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: «لَأَن یَهدِیَ اللهُ بِکَ رَجُلًا واحِدًا خَیرٌ لَکَ مِمّا طَلَعَت عَلَیهِ الشَّمسُ».

وی گفت: یعنی اگر خداوند به واسطه تو یک انسان را هدایت کند، این کار برای تو از همه آنچه خورشید بر آن طلوع می‌کند، ارزشمندتر است. این روایت اهمیت هدایت انسان‌ها و ضرورت توجه به نتیجه واقعی تبلیغ را نشان می‌دهد.

این استاد حوزه علمیه در ادامه، مدارا با مردم را یکی دیگر از ویژگی‌های برجسته سیره پیامبر اکرم(ص) دانست و گفت: در کتاب شریف «کافی» مرحوم کلینی، در کتاب ایمان و کفر، بابی با عنوان «باب المدارات» وجود دارد.

وی افزود: در روایتی، پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «أمرنی ربی بمداراة الناس کما أمرنی بأداء الفرائض»؛ پروردگارم همان‌گونه که مرا به انجام واجبات فرمان داده، به مدارا با مردم نیز فرمان داده است. این روایت نشان می‌دهد که مدارا با مردم یک موضوع فرعی و کم‌اهمیت نیست؛ بلکه در کنار انجام فرائض الهی مورد تأکید قرار گرفته است.

وی همچنین با اشاره به روایت دیگری در کتاب «کافی» اظهار کرد: در روایتی آمده است که جبرئیل بر پیامبر اکرم(ص) نازل شد و گفت: «رَبُّکَ یُقرِئُکَ السَّلامَ وَ یَقولُ: دارِ خَلقی»؛ پروردگارت به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید با بندگان من مدارا کن.

این استاد حوزه علمیه با اشاره به توضیحات مرحوم ملاصالح مازندرانی در شرح این روایت گفت: از اطلاق تعبیر «خلق من» می‌توان اهمیت گسترده این دستور را فهمید؛ یعنی در روابط اجتماعی باید اصل مدارا و برخورد شایسته با انسان‌ها مورد توجه باشد.

وی ادامه داد: حتی در مواجهه با کسانی که هم‌فکر و هم‌عقیده انسان نیستند نیز باید اصول اخلاقی و شیوه صحیح گفت‌وگو رعایت شود؛ چنان‌که خداوند متعال درباره حضرت موسی و حضرت هارون(ع) هنگام مأموریت برای دعوت فرعون فرمود: «فَقولا لَهُ قَولًا لَیِّنًا»؛ با او سخنی نرم و شایسته بگویید.

حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی قمی در ادامه تأکید کرد: اگر بخواهیم از سیره پیامبر اکرم(ص) برای جامعه امروز و به‌ویژه در عرصه تبلیغ و ارتباط با مردم درس بگیریم، باید به مجموعه‌ای از اصول توجه کنیم؛ از جمله رعایت حال مردم، کوتاه و مؤثر سخن گفتن، پرهیز از سخت‌گیری، اعتدال در دعوت، توجه به ظرفیت مخاطب و مدارا با مردم.

وی افزود: پیامبر اکرم(ص) در عبادت شخصی خود بسیار اهل تهجد و مناجات بودند، اما هنگامی که در میان مردم قرار می‌گرفتند، ظرفیت آنان را رعایت می‌کردند. در دعوت نیز همه مسائل را یک‌باره مطرح نمی‌کردند، بلکه انسان‌ها را مرحله‌به‌مرحله با معارف و احکام الهی آشنا می‌ساختند.

این استاد حوزه علمیه تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین درس‌های اخلاق نبوی آن است که هدایت انسان‌ها تنها با بیان احکام و استدلال تحقق پیدا نمی‌کند، بلکه اخلاق، رفتار، صبر، مدارا و احترام به شخصیت انسان‌ها نقش بسیار مهمی در جذب آنان دارد؛ همان‌گونه که عدی بن حاتم، پیش از آنکه با استدلال‌های گسترده وارد اسلام شود، مجذوب رفتار و اخلاق کریمانه پیامبر اکرم(ص) شد.

وی در پایان ادامه داد: سیره رسول خدا(ص) برای همه کسانی که در عرصه تبلیغ، تعلیم، تربیت و ارتباط اجتماعی فعالیت می‌کنند، یک الگوی جامع است؛ الگویی که در آن عبادت و معنویت در کنار اخلاق، مردم‌داری، مدارا، اعتدال و توجه به ظرفیت مخاطب قرار گرفته و می‌تواند راهنمای عملی جامعه اسلامی در عرصه‌های مختلف باشد.