عضو هسته علمی مؤسسه کلامی احیا همدان با اشاره به اینکه سیره پیامبر اکرم(ص) محدود به مسلمانان یا گروهی خاص نبود، گفت: حکومت نبوی با نفی امتیازهای قبیلهای، قومی و اجتماعی، عدالت را معیاری برای رفتار با همه افراد جامعه قرار داد و حتی اختلاف عقیده نیز نمیتوانست مجوزی برای تضییع حقوق انسانها باشد.
در گفتوگوی پیشین، ابعاد مختلف حکمرانی پیامبر اکرم(ص) و مؤلفههایی همچون عدالت، قانونگرایی، مشورت، مشارکت مردم، کرامت انسانی و پاسخگویی حاکمان را بررسی کردیم؛ مؤلفههایی که نشان میدهد در منطق نبوی، قدرت نه یک امتیاز شخصی، بلکه امانتی برای تحقق عدالت و خدمت به مردم است. در ادامه این بحث، به سراغ ابعاد دیگری از سیره حکومتی پیامبر(ص) میرویم تا روشن شود این اصول در رفتار و تصمیمهای حکومتی ایشان چگونه نمود یافته و چه درسهایی برای حکمرانی و رابطه دولت و جامعه در روزگار ما دارد. از این رو خبرنگار ایکنا از همدان با حجتالاسلام والمسلمین علی الوندی، عضو هسته علمی مؤسسه کلامی احیا همدان، گفتوگویی کرده است که مشروح آن را در زیر میخوانیم:
عدالت را میتوان یکی از ستونهای اصلی حکومت پیامبر اکرم(ص) دانست. در منطق قرآن، عدالت صرفاً یک توصیه اخلاقی برای افراد نیست، بلکه یک اصل اجتماعی و حکمرانی است. قرآن کریم میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ» و در آیهای دیگر حتی در مواجهه با دشمنان تأکید میکند: «وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ»؛ یعنی دشمنی با گروهی نباید موجب شود از عدالت خارج شوید.
این آیه برای فهم عدالت در حکومت نبوی بسیار مهم است؛ زیرا نشان میدهد عدالت حتی نباید تحت تأثیر دشمنی قرار بگیرد. بنابراین، عدالت در سیره پیامبر(ص) رفتاری گزینشی و جناحی نبود که تنها درباره دوستان و مسلمانان اجرا شود.
در نگاه اسلامی، عدالت به معنای قرار گرفتن هر چیز در جای شایسته خود، رعایت حقوق افراد و داوری بر اساس حق است. به همین دلیل، پیامبر(ص) در قضاوت و اجرای قانون، ملاک را خویشاوندی، ثروت، قبیله و موقعیت اجتماعی افراد قرار نمیدادند. یکی از مشهورترین نمونهها، ماجرای زنی از قبیله بنیمخزوم است که مرتکب سرقت شده بود. هنگامی که برخی افراد برای جلوگیری از اجرای حکم به واسطهگری پرداختند، پیامبر(ص) بهشدت با این نگاه مخالفت کردند و بر یکسان بودن قانون در برابر افراد تأکید فرمودند.
بیشتر بخوانید:
این رفتار یک پیام بسیار مهم برای حکمرانی دارد؛ عدالت زمانی معنا پیدا میکند که صاحبان قدرت و افراد بانفوذ نیز در برابر قانون مصونیت ویژه نداشته باشند. اگر قانون برای فرد ضعیف اجرا شود، اما فرد قدرتمند بتواند با استفاده از موقعیت خود از آن عبور کند، دیگر نمیتوان از عدالت سخن گفت.
اما درباره اینکه آیا عدالت نبوی شامل غیرمسلمانان نیز میشد، پاسخ روشن است: بله؛ اصل عدالت در حکومت پیامبر(ص) اختصاص به مسلمانان نداشت.
جامعه مدینه از ابتدا جامعهای یکدست و متشکل از مسلمانان نبود. مسلمانان، یهودیان و گروههای مختلف قبیلهای در آن زندگی میکردند و پیامبر(ص) برای تنظیم روابط این گروهها، پیمانها و توافقات اجتماعی ایجاد کردند. «صحیفه مدینه» را میتوان یکی از مهمترین نمونههای این رویکرد دانست. در این پیمان، برای گروههای مختلف جامعه حقوق و مسئولیتهایی در برابر یکدیگر تعریف شد و بر همکاری برای حفظ امنیت و دفاع از جامعه تأکید شد.
این مسئله نشان میدهد که در حکومت نبوی، اسلام آوردن تنها معیار برخورداری از امنیت اجتماعی و حقوق قراردادی نبود؛ بلکه افراد و گروههایی که در چارچوب پیمان اجتماعی زندگی میکردند، از حقوق و تعهدات مشخصی برخوردار بودند.
قرآن نیز در این زمینه یک اصل بسیار مهم را بیان میکند: «لَا یَنْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقَاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَلَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیَارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ؛ خداوند شما را از نیکی و عدالت نسبت به کسانی که با شما در دین نجنگیدهاند و شما را از سرزمینتان بیرون نکردهاند، نهی نمیکند.»
تعبیر «تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ» بسیار قابل توجه است؛ یعنی حتی درباره کسانی که همعقیده مسلمانان نیستند، اصل قسط و عدالت باید رعایت شود.
البته یک نکته علمی را نیز باید در نظر داشت. جامعه نبوی را نباید بدون توضیح، عیناً با مفهوم «شهروندی برابر» در دولت مدرن یکی دانست. در جامعه صدر اسلام، برای مسلمانان، اهل کتاب، پیمانشکنان و گروههای متخاصم، احکام و وضعیتهای حقوقی متفاوتی وجود داشت. بنابراین، اگر بخواهیم منصفانه و علمی سخن بگوییم، باید گفت اصل عدالت عمومی بود، اما نظام حقوقی آن جامعه با نظام حقوقی دولت مدرن یکسان نبود.
در عین حال، این تفاوت نباید باعث شود اصل مهم سیره نبوی را نادیده بگیریم؛ غیرمسلمان بودن، به خودی خود مجوز ظلم کردن نیست. پیامبر(ص) میان «اختلاف عقیده» و «تجاوز و پیمانشکنی» تفاوت قائل بودند.
مشکل حکومت نبوی با برخی گروهها نیز صرفاً به دلیل یهودی یا غیرمسلمان بودن آنان نبود؛ بلکه در مواردی پای پیمانشکنی، اقدام نظامی، خیانت یا همکاری با دشمن در میان بود. این تفکیک برای فهم سیره پیامبر(ص) بسیار ضروری است.
حتی در حوزه حقوق اجتماعی و اقتصادی نیز میتوان نمونههایی از حمایت پیامبر(ص) از حقوق افراد غیرمسلمان مشاهده کرد. در روایت معروفی آمده است که هنگامی که جنازه یک یهودی از مقابل پیامبر(ص) عبور کرد، حضرت به احترام آن برخاستند. وقتی به ایشان گفته شد که این جنازه متعلق به یک یهودی است، فرمودند: «أَلَیْسَتْ نَفْسًا؟»؛ «آیا او یک انسان نیست؟» این روایت، فارغ از بحث سندی آن، بهخوبی روح کرامت انسانی در نگاه اسلامی را نشان میدهد.
بنابراین، اگر بخواهیم عدالت نبوی را در چند محور خلاصه کنیم، میتوان گفت: عدالت در برابر قانون، عدالت قضایی، رعایت حقوق افراد، نفی تبعیضهای ناروا، حفظ حقوق پیمانداران، رعایت حقوق غیرمسلمانان و حتی رعایت عدالت در برابر دشمنان.
از این منظر، یکی از درسهای مهم سیره پیامبر(ص) برای حکمرانی امروز این است که عدالت نباید به «عدالت برای خودیها» تقلیل پیدا کند. اگر عدالت فقط زمانی اجرا شود که طرف مقابل همفکر، همجناح یا همعقیده ما باشد، این عدالت واقعی نیست.
حکومت دینی زمانی میتواند ادعای پیروی از پیامبر(ص) داشته باشد که حتی درباره کسانی که با آن همعقیده نیستند نیز حقوق، کرامت انسانی و عدالت را رعایت کند. اتفاقاً ارزش اخلاقی عدالت زمانی بیشتر آشکار میشود که اجرای آن به نفع ما نباشد.
به همین دلیل، میتوان گفت یکی از شاخصهای بسیار مهم حکومت نبوی این است که عدالت را از سطح شعار به یک قاعده عملی در برخورد با دوست و دشمن، مسلمان و غیرمسلمان، ضعیف و قدرتمند تبدیل میکند. این همان نقطهای است که سیره پیامبر(ص) میتواند برای نظامهای حکمرانی امروز نیز یک معیار جدی و قابل تأمل باشد.
بنابراین، اگر بخواهیم پیام سیره نبوی را برای امروز در یک جمله بیان کنیم، باید بگوییم: جامعه عادل جامعهای نیست که در آن همه انسانها شبیه یکدیگر باشند؛ جامعه عادل جامعهای است که تفاوتهای طبیعی و اجتماعی انسانها بهانهای برای تضییع حق آنان نشود.
حکمرانی نبوی به ما میآموزد که عدالت باید از شعار عبور کند و در قانون، قضاوت، توزیع فرصتها، رفتار مسئولان و حتی ادبیات اجتماعی جامعه خود را نشان دهد. اگر کسی صرفاً به دلیل اینکه ثروتمندتر، مشهورتر، وابستهتر یا صاحب قدرت بیشتری است، از امتیازی برخوردار شود که دیگران از آن محروماند، این با روح عدالت نبوی سازگار نیست.
به همین دلیل، یکی از مهمترین درسهای پیامبر اکرم(ص) برای جامعه امروز، مبارزه با «امتیازهای ناروا» و تبدیل عدالت به یک تجربه ملموس برای همه مردم است؛ عدالتی که دوست و دشمن، قوی و ضعیف، فقیر و غنی و افراد دارای جایگاه اجتماعی متفاوت، آن را در رفتار واقعی حکومت احساس کنند.
یکی از مهمترین ویژگیهای سیره پیامبر اکرم(ص) این بود که حضرت تلاش کردند معیار ارزش انسان را از معیارهای رایج جامعه جاهلی جدا کنند. جامعه آن روز بر اساس قبیله، نسب، ثروت، قدرت، بردهداری و موقعیت اجتماعی طبقهبندی شده بود و بسیاری از حقوق عملاً به افراد قدرتمندتر و برخوردارتر تعلق داشت. پیامبر(ص) در مقابل این ساختار، معیار جدیدی را مطرح کردند که محور آن کرامت انسان، عدالت و تقوا بود.
قرآن کریم میفرماید: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَىٰ وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ». تعبیر «یَا أَیُّهَا النَّاسُ» در این آیه بسیار مهم است؛ مخاطب فقط مسلمانان نیستند، بلکه «مردم» هستند. قرآن تفاوت قومیتها و قبایل را نیز به رسمیت میشناسد، اما اجازه نمیدهد این تفاوتها وسیله برتریجویی قرار گیرد. معیار برتری، تقواست، نه نژاد و قبیله.
پیامبر(ص) این اصل را فقط در سطح سخن مطرح نکردند، بلکه در رفتار اجتماعی خود نیز به آن عمل کردند. افرادی مانند بلال حبشی، سلمان فارسی و صهیب رومی که از نظر قومیت و پیشینه اجتماعی با بخش مهمی از جامعه عرب تفاوت داشتند، در جامعه اسلامی جایگاهی پیدا کردند که در نظام قبیلهای آن زمان تقریباً تصورناپذیر بود. این رفتار نشان میدهد که پیامبر(ص) درصدد ایجاد هویتی اجتماعی بودند که در آن انسانها به دلیل نژاد، زبان یا قبیله تحقیر یا از حقوق اجتماعی محروم نشوند.
نمونه مهم دیگر، مبارزه با امتیازطلبی قبیلهای بود. در جامعه جاهلی، وابستگی به قبیله میتوانست فرد را از حمایت گسترده برخوردار کند و حتی گاهی مانع اجرای عدالت شود. پیامبر(ص) با این منطق مقابله کردند و اجازه ندادند پیوندهای خویشاوندی و قبیلهای، معیار حق و باطل قرار گیرد.
در ماجرای زن مخزومی که مرتکب سرقت شده بود نیز پیامبر(ص) اجازه ندادند نفوذ و موقعیت خانوادگی او موجب تعطیل شدن قانون شود. حضرت فرمودند اگر حتی نزدیکترین افراد به من نیز مرتکب چنین کاری شوند، قانون درباره آنان اجرا خواهد شد. فارغ از جزئیات فقهی این ماجرا، پیام اصلی آن برای حکمرانی روشن است: قانون نباید برای قدرتمند و ضعیف دوگانه باشد.
از سوی دیگر، عدالت پیامبر(ص) محدود به مسلمانان نیز نبود. جامعه مدینه جامعهای متکثر بود و گروههای مختلف دینی و قبیلهای در آن حضور داشتند. پیامبر(ص) در تنظیم روابط اجتماعی، برای گروههای مختلف حقوق و مسئولیتهایی تعریف کردند و اصل پیمانمداری و رعایت حقوق طرفهای قرارداد را مورد توجه قرار دادند. بنابراین، اختلاف دین به خودی خود به معنای سلب حقوق اجتماعی و انسانی افراد نبود.
البته در اینجا باید به یک نکته ظریف توجه کنیم؛ مساوات به معنای یکسانسازی همه انسانها در تمام شئون نیست. در نگاه اسلامی، ممکن است افراد به لحاظ استعداد، مسئولیت، نیاز یا نقش اجتماعی متفاوت باشند؛ اما این تفاوتها نباید به تبعیض ناروا، تحقیر یا محرومیت از حقوق اساسی منجر شود. عدالت یعنی هرکس حق خود را دریافت کند و هیچکس صرفاً به دلیل قومیت، نژاد، ثروت، قبیله یا موقعیت اجتماعی از حق محروم نشود.
این نگاه، پیام مهمی برای جوامع امروز دارد. ممکن است شکل تبعیضها تغییر کرده باشد، اما اصل مسئله همچنان وجود دارد. گاهی ثروت، قدرت سیاسی، شهرت، وابستگیهای خانوادگی، قومیت، موقعیت اجتماعی یا حتی تعلقات جناحی میتواند بر دسترسی افراد به فرصتها و حقوقشان تأثیر بگذارد.
سیره پیامبر(ص) به ما یادآوری میکند که هیچکس نباید به دلیل برخورداری از قدرت و ثروت، شهروند ممتاز تلقی شود و هیچکس نیز نباید به دلیل ضعف اقتصادی یا موقعیت اجتماعی، شهروند درجه دو باشد.
از این منظر، یکی از مهمترین شاخصهای عدالت در یک جامعه این است که وقتی یک فرد ضعیف و یک فرد قدرتمند در برابر یک مسئله حقوقی قرار میگیرند، آیا قانون با هر دو یکسان رفتار میکند یا خیر؟ آیا فرزند مسئول و فرد عادی از فرصتهای برابر برخوردارند؟ آیا وابستگی قومی و خانوادگی میتواند مسیر برخورداری از حقوق عمومی را تغییر دهد؟ پاسخ به این پرسشهاست که میزان تحقق عدالت را در عمل مشخص میکند.
پیامبر(ص) همچنین با تحقیر انسانها به دلیل نژاد و پیشینه مقابله کردند. خطبه حجةالوداع نیز در این زمینه قابل توجه است؛ در آن بر نفی برتری عرب بر عجم و عجم بر عرب و برتری نژادی تأکید شده است. البته در نقل جزئیات و اسناد برخی عبارات این خطبه باید دقت حدیثی داشت، اما اصل قرآنی نفی برتری نژادی و قبیلهای کاملاً روشن است.
شایستهسالاری یکی از مؤلفههای مهم در حکمرانی پیامبر اکرم(ص) بود. در سیره نبوی، مسئولیت یک امتیاز شخصی، خانوادگی یا قبیلهای نبود؛ بلکه امانتی سنگین و مسئولیتی در برابر خدا و مردم محسوب میشد. بنابراین، برای سپردن مسئولیت به افراد، صرف علاقه، وابستگی، خویشاوندی یا حتی سابقه خوب کافی نبود، بلکه فرد باید توانایی انجام آن مسئولیت را نیز داشته باشد.
اگر بخواهیم معیارهای انتخاب کارگزاران پیامبر(ص) را بررسی کنیم، میتوان چند معیار اصلی را از سیره حضرت استخراج کرد؛ توانمندی و کارآمدی، امانتداری، تعهد دینی و اخلاقی، دانش و تجربه، قدرت مدیریت و در نهایت، تناسب میان فرد و مسئولیتی که به او واگذار میشود.
نکته مهم این است که پیامبر(ص) مسئولیتها را متناسب با توانایی افراد تقسیم میکردند. در میان اصحاب، هر فرد الزاماً برای هر نوع مسئولیتی مناسب نبود. ممکن بود شخصی در عبادت و فضائل اخلاقی جایگاه بالایی داشته باشد، اما برای یک مسئولیت اجرایی خاص، توانایی لازم را نداشته باشد. بنابراین، صلاحیت اخلاقی و صلاحیت مدیریتی دو مقوله مرتبط اما متمایزند.
یکی از شواهد مهم این نگاه، روایتی است که در آن پیامبر(ص) درباره مسئولیتهای مدیریتی و عمومی، نسبت به سپردن کار به افرادی که توانایی آن را ندارند هشدار میدهند. در روایت معروفی از صحیح مسلم آمده است که پیامبر(ص) به اباذر فرمودند: «إِنَّکَ ضَعِیفٌ، وَإِنَّهَا أَمَانَةٌ...»؛ یعنی این مسئولیت امانت است و کسی که توانایی لازم را ندارد، نباید آن را بر عهده بگیرد. اهمیت این روایت در آن است که حتی شخصیتی مانند اباذر، با وجود جایگاه معنوی، لزوماً برای هر مسئولیت اجرایی مناسب دانسته نمیشود.
این مسئله یک اصل مهم در حکمرانی به ما میدهد؛ ممکن است فردی انسان خوبی باشد، اما برای یک مسئولیت مشخص، مدیر خوبی نباشد. بنابراین، در انتخاب مسئولان، هم باید به سلامت اخلاقی و امانتداری توجه کرد و هم به توانایی، تجربه و مهارت.
از سوی دیگر، قرآن کریم در ماجرای حضرت یوسف(ع) یک معیار روشن ارائه میدهد: «إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ»؛ یعنی «من نگهبانی امانتدار و دانا هستم». این آیه دو مؤلفه مهم را در کنار یکدیگر قرار میدهد؛ حفظ امانت و دانش و توانایی. بنابراین، در منطق قرآن، شایستگی مدیریتی نه صرفاً با تخصص تعریف میشود و نه صرفاً با تعهد، بلکه ترکیبی از هر دو لازم است.
در سیره پیامبر(ص) نیز میتوان این رویکرد را مشاهده کرد. حضرت برای مأموریتهای مختلف، افراد متفاوتی را به کار میگرفتند و آنان را برای مسئولیتهایی مانند فرماندهی، قضاوت، آموزش، تبلیغ، جمعآوری زکات و اداره مناطق منصوب میکردند. این تنوع نشان میدهد که ملاک انتخاب باید تناسب میان شخصیت و توانایی فرد با نوع مسئولیت باشد.
برای نمونه، پیامبر(ص) برخی از اصحاب را برای آموزش و تبلیغ به مناطق مختلف اعزام میکردند، برخی را برای قضاوت یا حل اختلافات میفرستادند و برخی را مسئول جمعآوری زکات یا اداره مناطق میکردند. این مسئله نشان میدهد که حکومت نبوی به تقسیم کار و تخصصگرایی در انجام مأموریتهای مختلف توجه داشت.
در کنار تخصص، امانتداری نیز جایگاه اساسی داشت. مسئول حکومتی در نگاه نبوی حق نداشت امکانات و قدرت عمومی را وسیله منافع شخصی خود قرار دهد. به همین دلیل، نسبت به خیانت در اموال عمومی و سوءاستفاده از موقعیت حساسیت جدی وجود داشت. این مسئله را میتوان از منظر امروز با مفاهیمی مانند مبارزه با فساد، تعارض منافع و صیانت از اموال عمومی مقایسه کرد.
اما نکته مهم دیگر، تقدم نداشتن خویشاوندی بر شایستگی است. پیامبر(ص) حکومت را به یک ساختار خانوادگی تبدیل نکردند و صرف وابستگی خانوادگی را معیار شایستگی قرار ندادند. حتی درباره نزدیکترین افراد نیز معیار اصلی باید صلاحیت و مسئولیتپذیری باشد.
در اینجا باید میان «اعتماد» و «قومگرایی» نیز تفاوت گذاشت. طبیعی است که پیامبر(ص) افراد شناختهشده و مورد اعتماد خود را برای برخی مسئولیتها انتخاب کنند؛ اما اعتماد شخصی نباید جایگزین شایستگی شود. اعتماد زمانی ارزشمند است که با توانمندی و امانتداری همراه باشد.
به نظر من، یکی از مهمترین پیامهای این بخش از سیره پیامبر(ص) برای حکمرانی امروز این است که نباید «تعهد» و «تخصص» را دوگانه و رقیب یکدیگر تصور کنیم. گاهی در فضای مدیریتی گفته میشود فرد یا متعهد است یا متخصص؛ در حالی که منطق دینی چنین دوگانهای را تأیید نمیکند. یک مسئول خوب باید هم توانایی انجام کار را داشته باشد و هم امانتدار و متعهد باشد.
اگر فردی متخصص باشد اما امانتدار نباشد، تخصص او میتواند حتی به ابزاری برای فساد تبدیل شود؛ و اگر فردی بسیار متعهد باشد اما توانایی انجام مسئولیت را نداشته باشد، ممکن است ناآگاهانه به جامعه آسیب بزند. بنابراین، الگوی مطلوب، ترکیب کارآمدی و امانتداری است.
از این منظر، شایستهسالاری در حکومت نبوی را میتوان بر چهار پایه خلاصه کرد: نخست، شایستگی اخلاقی و امانتداری؛ دوم، دانش، تخصص و تجربه؛ سوم، توانایی مدیریتی و قدرت انجام مأموریت؛ و چهارم، تناسب میان فرد و مسئولیتی که به او سپرده میشود.
این شاید یکی از مهمترین درسهای سیره نبوی برای امروز باشد؛ مسئولیت نباید جایزه دوستی، خویشاوندی، شهرت، تعلق جناحی یا صرفاً سابقه سیاسی باشد، بلکه باید به کسی سپرده شود که بتواند آن را به بهترین شکل و با بیشترین امانتداری انجام دهد.
اگر بخواهیم این نگاه را در یک جمله خلاصه کنیم، میتوان گفت: در حکمرانی نبوی، «امانت» شرط سلامت قدرت و «توانمندی» شرط کارآمدی قدرت است و جامعه زمانی از هر دو برخوردار میشود که انتخاب مدیران بر اساس شایستگی واقعی صورت گیرد، نه بر اساس روابط و امتیازات شخصی.
انتهای پیام