سهراب از پنجره قرآن؛ شاعری که جهان را جور دیگر دید

به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، گاهی یک شاعر را نمی‌توان فقط با شعرهایش شناخت؛ باید به جایی رفت که نخستین تصویرها در ذهن او شکل گرفتند؛ به کوچه‌ها، باغ‌ها، دشت‌ها و آسمانی که سال‌ها به آن نگاه کرده است. سهراب سپهری برای کاشان، یک نام در شناسنامه ادبیات معاصر نیست؛ بخشی از حافظه و هویت فرهنگی این شهر است؛ شاعری که آب، درخت، کویر، کبوتر، آسمان و حتی سکوت را به زبان شعر آورد و از دل طبیعت، راهی به‌سوی معنا گشود.

۱۵ مهرماه، زادروز سهراب سپهری است؛ شاعری که خود را عمیقاً کاشانی می‌دانست و بخش مهمی از کودکی، نوجوانی و جوانی‌اش را در این منطقه گذراند. اما پرسش فقط این نیست که سهراب چه سرود؛ پرسش این است که پشت این همه آب و درخت و رنگ، چه نوع نگاهی به جهان ایستاده بود؟ آیا سهراب فقط شاعری طبیعت‌گرا بود یا از نگاه او، طبیعت پنجره‌ای برای دیدن حقیقتی فراتر از جهان مادی بود؟

برای یافتن پاسخ، با سه چهره دانشگاهی و ادبی گفت‌وگو کردیم؛ رضا شجری طاهری، شاعر و دانشیار دانشگاه کاشان، الهام عربشاهی کاشی، استاد حوزه و دانشگاه و رضا روحانی، شاعر و عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کاشان.

کاشان؛ جایی که سهراب «دیدن» را آموخت

رضا شجری طاهری شاعر و دانشیار دانشگاه کاشان در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا، برای فهم سهراب در آغاز ما را به کودکی او در کاشان می‌برد؛ سال‌هایی که به گفته وی، بسیاری از خاطراتش بعدها در شعرهای سهراب بازتاب یافت. شجری با اشاره به خانه و باغ خانوادگی سهراب می‌گوید: «خانه بزرگ بود، باغ بود و همه‌جور درخت داشت، برای یادگرفتن وسعت خوبی بود» و خود سهراب نیز درباره آن خانه گفته بود: «خانه ما همسایه صحرا بود و تمام رؤیاهایم به بیابان راه داشت.»

به گفته وی، کاشان فقط محل رشد سهراب نبود؛ استادان و هنرمندان این منطقه نیز در شکل‌گیری شخصیت هنری او نقش داشتند. مشفق کاشانی او را به مسیر شاعری کشاند و خود سهراب درباره او گفته بود: «مشفق دست مرا گرفت و به راه نوشتن کشید، الفبای شاعری را او به من آموخت.»

شجری طاهری در نقاشی نیز از تأثیر منوچهر شیبانی بر سهراب یاد می‌کند و خاطره‌ای از سخنان شیبانی در خانه‌ای در قمصر را نقل می‌کند که به گفته سهراب، فردای آن روز، نقاشی او را دگرگون کرد.

اما این پیوند با کاشان، با رفتن سهراب به تهران و سفرهای خارجی پایان نیافت. شجری طاهری با اشاره به نامه سهراب از پاریس یادآور می‌شود که او کاشان را جایی برای آرامش می‌دانست و باور داشت که سرانجام در همین منطقه ماندگار خواهد شد. همچنین به نقل از پروانه سپهری می‌گوید: «به کاشان عشق می‌ورزید، از هرجا خسته می‌شد، به کاشان پناه می‌برد، کاشان با وجودش آمیخته بود.»

شاید راز ماندگاری سهراب در همین‌جا باشد؛ او از کاشان فقط یک خاطره با خود نبرد، بلکه کاشان را به شیوه دیدن تبدیل کرد. باغ و بیابان و آب و کویر، برای او اشیای خاموش نبودند؛ هرکدام می‌توانستند بخشی از گفت‌وگویی درونی باشند. حتی وقتی از جغرافیای کاشان دور شد، به تعبیر شجری طاهری، زندگی‌اش را بر «سنگ و گیاه این منطقه» لغزاند و تپش‌هایش را به آب و گل آن سپرد.

طبیعتی که فقط دیده نمی‌شود؛ باید آن را فهمید

الهام عربشاهی کاشی استاد حوزه و دانشگاه برای توضیح تفاوت شعر سهراب با بسیاری از شاعران هم‌دوره‌اش، از مفهومی تخصصی در هنر و ادبیات، یعنی «سینستزیا» یا جابه‌جایی حواس سخن می‌گوید؛ شیوه‌ای که در آن حس‌های گوناگون در هم می‌آمیزند و تصویر شعر را از توصیفی ساده به تجربه‌ای چندحسی تبدیل می‌کنند.

به اعتقاد وی، ترکیب نگاه عرفانی و شهودی با فرم‌های مدرن تصویرسازی، شعر سهراب را به تجربه‌ای متفاوت تبدیل کرده است؛ سهراب به جای آنکه صرفاً درباره طبیعت سخن بگوید، تلاش می‌کند مخاطب طبیعت را حس کند.

عربشاهی کاشی طبیعت را در شعر سهراب صرفاً منظره‌ای برای لذت بصری نمی‌داند، بلکه معتقد است: «او از طبیعت به‌مثابه آیه پروردگار استفاده می‌کند.» از این منظر، زیبایی گل، آب و درخت مقصد نهایی نیست؛ بلکه راهی است برای رسیدن به معنویت و دیدن خالق در مخلوق.

وی تأکید می‌کند که این نگاه در مسیر شاعری سهراب تکامل یافته است و در آثاری همچون «حجم سبز»، طبیعت به جهانی نمادین و معنوی تبدیل می‌شود؛ جهانی که در آن مرز میان شاعر، طبیعت و هستی کمرنگ می‌شود.

این نگاه، ما را به یکی از مهم‌ترین سوءتفاهم‌ها درباره سهراب می‌رساند: اینکه شعر او را به چند جمله مشهور تقلیل دهیم. عربشاهی کاشی این رویکرد را جمله‌محوری و آفت تقطیع می‌داند و می‌گوید: اگر فقط به عبارت‌هایی مانند «قایقی خواهم ساخت» یا «زندگی، آبتنی‌کردن در حوضچه اکنون است» بسنده کنیم، از معماری کلان شعر او غافل می‌شویم.

از نگاه وی، باید سیر فکری سهراب را از «مرگ رنگ» تا «حجم سبز» دید؛ زیرا جمله‌های مشهور او، قطعه‌های جداافتاده نیستند، بلکه بخشی از نوعی جهان‌بینی‌اند. به تعبیر بسیار دقیق: «شعر سهراب پیام نیست، حضور است.»

وقتی «سوره تماشا» به گفت‌وگوی سهراب با قرآن نزدیک می‌شود

رضا روحانی شاعر و عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کاشان، اما از زاویه‌ای دیگر به این جهان نگاه می‌کند؛ زاویه‌ای که در آن کاشان، شعر، هنر و معنویت به هم می‌رسند.

وی معتقد است منطقه فرهنگی جغرافیایی کاشان بزرگ، از گویش و معماری گرفته تا کوه، دشت، کویر، روستا، باغ و چشمه، در شکل‌گیری نگاه سهراب نقش پررنگی داشته است. به گفته روحانی، کمتر هنرمند کاشانی را می‌توان یافت که مانند سهراب تا این اندازه رنگ‌های محلی را وارد شعر و نقاشی خود کرده باشد.

روحانی برای امروز نیز همان سهراب صلح‌طلب، مهربان و زیبایی‌بین را متصور است؛ شاعری که از انسان می‌خواست غبار عادت را از چشم کنار بزند و جهان را دوباره ببیند؛ اما انتخاب روحانی برای هدیه به مردم کاشان، وجه دیگری از سهراب را آشکار می‌کند: «سوره تماشا» و «پشت دریاها شهری است.»

این شاعر درباره «سوره تماشا» معتقد است: سهراب در این شعر، هم از سبک و لحن قرآن بهره گرفته و هم با نگاهی شاعرانه و امروزی، مخاطب را به تماشای حقیقت و زیبایی و در نهایت، به دیدار خالق آن حقیقت و زیبایی دعوت کرده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه کاشان همچنین «پشت دریاها شهری است» را شعری مرتبط با روایتی از امام صادق(ع) می‌داند و آن را تصویری شاعرانه از امید به سرزمینی مطلوب و آرمانی برای انسان می‌خواند.

اینجاست که عنوان این گزارش معنا پیدا می‌کند: سهراب را نمی‌توان صرفاً شاعر آب و درخت دانست؛ او شاعری است که از آب و درخت عبور می‌کند تا به پرسش‌های عمیق‌تری درباره انسان، خدا، حقیقت و شیوه دیدن برسد. البته این همخوانی مفهومی را نباید بدون احتیاط به معنای اثبات تأثیر مستقیم قرآن بر تمام شعر سهراب دانست؛ بلکه آنچه در این گفت‌وگوها برجسته شد، وجود نشانه‌ها و قرابت‌هایی میان جهان معنوی سهراب و مفاهیم قرآنی است.

مردم امروز، سهراب را با کدام جمله به یاد می‌آورند

خبرنگار ایکنا برای آنکه این پرسش فقط در میان کارشناسان باقی نماند، همزمان با زادروز سهراب، از مخاطبان کانال ایتای شهرستان کاشان پرسید: اگر قرار باشد فقط یک جمله از سهراب برای زندگی امروز باقی بماند، کدام را انتخاب می‌کنید؟

در میان پاسخ‌های دریافت‌شده، دو عبارت با بیشترین رأی در جایگاه نخست قرار گرفتند: «چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید» و «و خدایی که در این نزدیکی است.» عبارت «آب را گل نکنیم» و «هر کجا هستم، باشم، آسمان مال من است» به ترتیب آرا، در مرتبه سوم و چهارم قرار داشتند. 

این نتیجه، فارغ از نظرسنجی رسانه‌ای بودن، جالب توجه است؛ زیرا دو عبارت صدرنشین دقیقاً دو سویه‌ای را نمایندگی می‌کنند که کارشناسان در گفت‌وگو با ایکنا بر آن تأکید داشتند: دیدن جهان به شیوه‌ای دیگر و جست‌وجوی خدا در همین جهان نزدیک و روزمره.

شاید سهراب برای همین هنوز زنده است؛ چون از ما نخواست فقط شعرش را بخوانیم، از ما خواست چشم‌هایمان را بشوییم. خواست درخت را فقط درخت نبینیم، آب را فقط آب ندانیم و فاصله میان زیبایی جهان و حقیقتی را که پشت آن ایستاده است، کمتر کنیم.

۱۵ مهرماه، سالروز تولد شاعری است که رفت، اما پرسشش هنوز مانده: آیا جهان واقعاً همان چیزی است که هر روز می‌بینیم، یا باید یک‌بار دیگر نگاه کنیم؟ و شاید پاسخ سهراب، پس از همه این سال‌ها، هنوز همان باشد: «جور دیگر باید دید.»