سرمایه اجتماعی؛ پیش‌نیاز تحقق اقتصاد مقاومتی
به قلم زهرا مظفری‌فرد فعال حوزه رسانه
یک جامعه پیش از آنکه با کمبود منابع روبه‌رو شود، با کمبود اعتماد مواجه می‌شود؛ اعتمادی که اگر میان مردم، نهادها و بخش‌های گوناگون جامعه تضعیف شود، حتی برخورداری از امکانات فراوان نیز لزوماً به پیشرفت منجر نخواهد شد. شاید به همین دلیل است که اقتصاد را نمی‌توان فقط در کارخانه‌ها، بازارها و جدول‌های آماری جست‌وجو کرد؛ اقتصاد در آن بخش از زندگی اجتماعی ما جریان دارد که به کیفیت رابطه‌مان با یکدیگر مربوط می‌شود.
شعار سال ۱۴۰۵ با عنوان «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی» از پیوند سه مؤلفه سخن می‌گوید که هرکدام بدون دیگری با محدودیت مواجه می‌شوند. اقتصاد مقاومتی به ظرفیت‌های پایدار و مشارکت عمومی نیاز دارد؛ وحدت ملی به اعتماد و احساس تعلق مشترک وابسته است و امنیت ملی نیز صرفاً با مؤلفه‌های سخت و ساختاری تعریف نمی‌شود، بلکه از انسجام و تاب‌آوری جامعه تأثیر می‌پذیرد.
اما این پیوند چگونه می‌تواند از سطح شعار فراتر برود و در زندگی روزمره معنا پیدا کند؟ نقطه آغاز، شاید در درک دوباره رابطه میان «من» و «ما» باشد؛ اینکه بپذیریم سرنوشت اقتصادی و اجتماعی افراد، جدا از یکدیگر رقم نمی‌خورد. رونق یک کسب‌وکار، کیفیت یک خدمت عمومی یا حتی امنیت شغلی هر فرد، فقط به تصمیم‌ها و تلاش‌های شخصی وابسته نیست؛ بلکه همگی در بستری از انتخاب‌ها، همکاری‌ها و مسئولیت‌های مشترک شکل می‌گیرند. بنابراین، هیچ‌کس بیرون از دایره پیامدهای تصمیم‌های جمعی قرار ندارد.
اقتصاد مقاومتی؛ از ظرفیت‌های پراکنده تا توان جمعی
اقتصاد مقاومتی در چنین نگاهی، فقط به معنای تاب‌آوردن در برابر فشارها نیست؛ به معنای توانایی تبدیل محدودیت‌ها به فرصت‌های تازه، فعال‌کردن ظرفیت‌های مغفول و ساختن راه‌هایی است که وابستگی جامعه به عوامل آسیب‌پذیر را کاهش دهد. این توانایی زمانی شکل می‌گیرد که دانش یک متخصص، تجربه یک تولیدکننده، خلاقیت یک جوان و حمایت یک شهروند بتوانند در مسیری مشترک قرار بگیرند.
البته سخن‌گفتن از مشارکت مردم نباید به معنای واگذاری مسئولیت نهادهای تصمیم‌گیر به شهروندان باشد. مردم زمانی می‌توانند در ساختن اقتصاد و تقویت انسجام اجتماعی نقش مؤثر ایفا کنند که امکان اثرگذاری واقعی داشته باشند؛ مطالباتشان شنیده شود، زمینه فعالیت و تولید فراهم باشد و تصمیم‌ها با شفافیت و پاسخ‌گویی همراه شوند. اعتماد اجتماعی را نمی‌توان مطالبه کرد، بی‌آنکه زمینه شکل‌گیری آن را فراهم آورد.
وحدت ملی؛ ضرورتی فراتر از هم‌صدایی
در این میان، وحدت ملی نیز بیش از آنکه به معنای هم‌شکل‌شدن جامعه باشد، به معنای توانایی همکاری در عین تفاوت‌هاست. جامعه‌ای که اعضای آن در مسائل مختلف دیدگاه‌های متفاوتی دارند، همچنان می‌تواند بر سر منافع مشترک به تفاهم برسد. اتفاقاً ارزش انسجام اجتماعی در همین نقطه آشکار می‌شود؛ جایی که تفاوت‌ها به مانعی برای همکاری تبدیل نمی‌شوند و هیچ‌کس خود را از سرنوشت جمعی جدا نمی‌بیند.
در اینجا، رسانه مسئولیتی مهم بر عهده دارد. اگر قرار است از اقتصاد مقاومتی، وحدت ملی و امنیت ملی سخن بگوییم، بهتر است از روایت‌های کلی فاصله بگیریم و سراغ مصداق‌ها برویم. برای نمونه، نشان دهیم چگونه گروهی محلی مسئله‌ای را حل کرده، چگونه مجموعه‌ای تولیدی با تکیه بر دانش داخلی مسیر تازه‌ای گشوده یا چگونه مشارکت شهروندان به بهبود خدمتی عمومی انجامیده است. البته رسانه در کنار بازنمایی تجربه‌های موفق، باید موانع و کاستی‌ها را نیز صادقانه روایت کند، چراکه امید و اعتماد، از مواجهه با واقعیت شکل می‌گیرند، نه از حذف آن.
شاید لازم باشد در فهم اقتصاد مقاومتی، از پرسشی همیشگی عبور کنیم: کشور چه اندازه امکانات دارد؟ و پرسش دیگری را نیز جدی بگیریم: چقدر می‌توانیم این امکانات و توانایی‌ها را در کنار یکدیگر به‌کار بگیریم؟ پاسخ به پرسش دوم، ما را به اهمیت سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی و همکاری ملی می‌رساند.
اقتصاد مقاومتی زمانی از یک مفهوم در اسناد و برنامه‌ها به تجربه‌ای ملموس در زندگی مردم تبدیل می‌شود که هرکس بتواند سهم خود را در ساختن آینده ببیند و در مقابل، ساختارهای مسئول نیز امکان این مشارکت را فراهم کنند. آینده یک جامعه نه صرفاً حاصل توانایی‌های فردی و نه نتیجه تصمیم‌های مجموعه‌ای محدود است؛ آینده در نقطه تلاقی مسئولیت‌های فردی و اراده جمعی ساخته می‌شود.
شاید مهم‌ترین معنای کنار هم قرار گرفتن اقتصاد مقاومتی، وحدت ملی و امنیت ملی همین باشد: برای ساختن آینده، فقط به منابع بیشتر نیاز نداریم؛ باید بتوانیم ظرفیت‌های موجود را به هم پیوند بزنیم. هیچ جامعه‌ای با جزیره‌های جدا از هم به مقصد مشترک نمی‌رسد.
انتهای پیام
