بررسی ابعاد اخلاقی، حقوقی و فناورانه جنگ در هفتمین کنفرانس صلح و حل منازعه
هفتمین کنفرانس بین‌المللی صلح و حل منازعه دانشگاه تهران با تأکید بر ضرورت بازاندیشی در مفهوم صلح، سازوکارهای حل منازعه و مسئولیت جامعه علمی در برابر جنگ و خشونت برگزار شد. سخنرانان این کنفرانس با بررسی ابعاد اخلاقی، عاطفی، حقوقی و فناورانه جنگ، بر ضرورت پرهیز از توجیه خشونت، شناخت نقش عواطف در منازعات سیاسی، پاسخ‌گو کردن عاملان جنایات جنگی و اصلاح سازوکارهای بین‌المللی برای تحقق صلح پایدار تأکید کردند.
به گزارش ایکنا، به نقل از روابط عمومی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، «هفتمین کنفرانس بین‌المللی صلح و حل منازعه» به ابتکار این دانشکده و با محوریت صلح‌اندیشی و گفت‌وگو میان اندیشه‌ها برگزار شد. در این کنفرانس، علی‌اکبر علیخانی، دبیر علمی همایش و استاد دانشگاه تهران؛ سید جلال دهقانی فیروزآبادی، استاد ممتاز روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی؛ یاسوشی هیگاشی‌زاوا، استاد دانشگاه میجی گاکوئین ژاپن؛ و سعیدرضا عاملی، رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران و رئیس همایش، دیدگاه‌های خود را درباره ابعاد مختلف جنگ و صلح مطرح کردند.
سخنرانان با اشاره به تداوم جنگ‌ها و منازعات مسلحانه در جهان، بر نقش دانشگاه‌ها و مراکز علمی در تقویت فرهنگ گفت‌وگو، مدیریت منازعات و جلوگیری از تبدیل اختلاف‌ها به تخاصم تأکید کردند. تجربه جنگ هشت‌ساله و تحولات اخیر منطقه نیز از جمله زمینه‌هایی بود که ضرورت بازاندیشی در مسئولیت صلح‌اندیشان، نهادهای مدنی و جامعه علمی را برجسته می‌کرد.
هیچ جنگ خوبی در جهان وجود ندارد
علی‌اکبر علیخانی، دبیر علمی همایش و استاد دانشگاه تهران، در سخنرانی خود با تأکید بر اینکه «هیچ جنگ خوبی در جهان وجود ندارد و هیچ صلح بدی نیز وجود نداشته و ندارد»، صلح را امکان زیستن انسان‌ها در کنار یکدیگر با حفظ تفاوت‌ها، کرامت انسانی و امید به آینده دانست.
وی با اشاره به اینکه جنگ‌ها همواره با توجیهاتی مانند ضرورت، عدالت، امنیت و آزادی آغاز می‌شوند، این پرسش را مطرح کرد که آیا می‌توان از مسیر خشونت و جنگ به صلحی پایدار دست یافت.
علیخانی تصریح کرد: «جنگ شر مطلقه است و دفاعی بودن جنگ از شرارت آن نمی‌کاهد.» جنگ ذاتاً ناعادلانه است و ناگزیر بودن فرد به جنگیدن، تنها او را از زمره ظالمان خارج می‌کند، بی‌آنکه ماهیت ویرانگر جنگ را تغییر دهد. جنگ فاجعه‌ای جهنمی و موجب تباهی انسان و انسانیت است و توجیه آن با دلایل مختلف، از آثار این تباهی نمی‌کاهد.
وی با تأکید بر اینکه خونریزی‌ها و جنایات جنگی مشروعیت نمی‌یابند، حتی اگر عاملان آن‌ها مورد تجلیل قرار گیرند، افزود: خشونت، با هر نیتی و در هر اندازه و شکلی، از منظر اخلاقی مردود است. تولید و تجارت سلاح نیز، جز در حد ضرورت دفاعی، به گفته او، با ملاحظات اخلاقی جدی روبه‌روست.
دبیر علمی همایش با اشاره به آموزه‌های اسلامی درباره دو گرایش خیر و شر در وجود انسان، جنگ و خشونت را برخاسته از خوی سبعیت و وحشی‌گری دانست و گفت: پیامبران الهی، فیلسوفان، مصلحان و اندیشمندان اخلاقی همواره کوشیده‌اند گرایش‌های ناشی از هوای نفس و جهالت را تضعیف و خصلت‌های اخلاقی و انسانی را تقویت کنند.
علیخانی همچنین از مشروط کردن پذیرش صلح به اما و اگرها انتقاد کرد و گفت: صلح از آن جهت ارزشمند است که به کاهش خشونت و رهایی انسان از رنج و ویرانی کمک کند. اگر کنشی به نام صلح، حتی به‌طور غیرمستقیم، خشونت را گسترش دهد، نمی‌توان آن را صلح‌جویانه دانست؛ زیرا در این صورت، اهداف خشونت‌بار در پوشش صلح دنبال می‌شوند.
وی نظریه‌های «جنگ عادلانه» را از جمله مصادیق بازتولید خشونت دانست و گفت: این نظریه‌ها ریشه در مسیحیت دارند و در جهان مدرن، بخش مهمی از آن‌ها پس از حمله آمریکا به عراق گسترش یافتند تا آن جنگ را توجیه کنند.
این استاد دانشگاه، مسئولیت مطالعات صلح را فراتر از شناخت جنگ‌ها و یافتن راه‌هایی برای پایان دادن به آن‌ها دانست و تأکید کرد: مسئولیت مهم‌تر این حوزه آن است که اجازه ندهد خشونت در پوشش مفاهیمی مانند حق، عدالت، امنیت، ضرورت، عزت، مصلحت، دین یا حتی خود صلح مشروعیت پیدا کند. صلح زمانی ارزش واقعی خود را می‌یابد که از توجیه خشونت فاصله بگیرد و به راهی برای پاسداشت کرامت انسان و پایان دادن به رنج او تبدیل شود.
علیخانی با بیان اینکه صلح ممکن است ناقص، ناپایدار، ناعادلانه یا شکننده باشد، افزود: هر گامی که از خشونت به سوی گفت‌وگو، از دشمنی به سوی تفاهم و از کشتار به سوی حفظ جان انسان‌ها برداشته شود، ارزشمند و ضروری است؛ هرچند درباره علل جنگ، مسئولیت طرفین و پیامدهای ژئوپلیتیکی آن اختلاف‌نظر وجود داشته باشد.
وی با تأکید بر مسئولیت دانشگاه در قبال جنگ و صلح اظهار کرد: دانشگاه باید درباره ریشه‌های جنگ، سازوکارهای پیشگیری از آن، راه‌های حل منازعه، امکان گفت‌وگو، الزامات عدالت و شیوه‌های ساختن صلح پایدار بیندیشد.
دبیر علمی همایش در پایان گفت: اگر جهان جنگ‌های بیشتری را تجربه می‌کند، جامعه علمی باید بیش از گذشته درباره صلح بیندیشد؛ اگر منازعات پیچیده‌تر شده‌اند، دانش حل منازعه نیز باید عمیق‌تر و کارآمدتر شود و اگر ناامیدی در جوامع گسترش یافته است، دانشگاه باید امکان گفت‌وگو، تفکر و امید عقلانی به آینده را زنده نگه دارد.
منازعه ایران و آمریکا با راه‌حل‌های صرفاً عقلانی حل نمی‌شود
سید جلال دهقانی فیروزآبادی، استاد ممتاز روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی، در سخنرانی خود با عنوان «رهیافت نظری عاطفی به صلح و حل منازعه»، این رویکرد را برای تحلیل منازعه ایران و آمریکا به کار گرفت و بر اهمیت شناخت عواطف در فهم و مدیریت منازعات بین‌المللی تأکید کرد.
وی با اشاره به «چرخش عاطفی» در روابط بین‌الملل طی دو دهه گذشته گفت: این رهیافت در ادبیات فارسی کمتر معرفی شده و جای آن در مطالعات روابط بین‌الملل ایران، به‌ویژه در حوزه صلح و حل منازعه، خالی است.
دهقانی فیروزآبادی با بیان اینکه صلح و منازعه لزوماً پدیده‌هایی صرفاً عقلانی و مبتنی بر محاسبات شناختی نیستند، اظهار کرد: اگر منازعه را پدیده‌ای عاطفی در نظر بگیریم، راه‌حل‌های صرفاً عقلانی ممکن است کارآمد نباشند و حتی به تشدید آن بینجامند.
این استاد روابط بین‌الملل با تشریح سه منطق تصمیم‌گیری در روابط بین‌الملل توضیح داد: «منطق نتیجه» بر محاسبه هزینه و فایده استوار است و بیشتر در نظریه‌های رئالیستی و انتخاب عقلانی کاربرد دارد. «منطق اقتضا یا مناسبت» بر تناسب گزینه‌ها با هویت، ارزش‌ها و هنجارهای افراد تأکید می‌کند و در «منطق عاطفه»، احساسات و عواطف نقشی تعیین‌کننده در انتخاب‌ها دارند.
وی افزود: در رهیافت عاطفی، انسان صرفاً موجودی اقتصادی و محاسبه‌گر نیست، بلکه موجودی عاطفی است که پیش از اندیشیدن، احساس می‌کند. حتی تصمیم‌هایی که عقلانی به نظر می‌رسند نیز می‌توانند از احساسات و عواطف تأثیر پذیرفته باشند.
دهقانی فیروزآبادی منازعه را از منظر عاطفی، وضعیتی متأثر از حالت‌هایی مانند استرس، تنش، خصومت و اضطراب دانست و گفت: منازعات ممکن است با «فوران و غرق‌شدگی هیجانی» همراه باشند یا ترکیبی از عقلانیت و عاطفه را در خود جای دهند.
وی با تحلیل سبک‌های حل منازعه، رویکرد آمریکا در قبال ایران را سلطه‌طلبانه و مبتنی بر نادیده گرفتن منافع طرف مقابل توصیف کرد و گفت: راه‌حل مناسب، حرکت به سوی توافق و مصالحه است، نه تسلیم‌طلبی یا سلطه‌جویی.
این پژوهشگر حوزه صلح، «آگاهی عاطفی» را به معنای شناخت و درک احساسات خود و دیگری، نخستین گام در حل منازعات عاطفی دانست. وی همچنین با اشاره به برخی تحلیل‌های غربی که منازعه آمریکا و ایران را متأثر از خودبینی، کینه شخصی و خصومت دونالد ترامپ می‌دانند، بر ضرورت توجه به ابعاد عاطفی تصمیم‌گیری سیاسی تأکید کرد.
به گفته دهقانی فیروزآبادی، منازعه ایران و آمریکا پدیده‌ای چندلایه، پیچیده و ترکیبی است که صرفاً با محاسبات عقلانی توضیح داده نمی‌شود، بلکه ابعاد هویتی و عاطفی نیز در آن نقش دارند. احساس تهدید هویت، بی‌عدالتی، نفرت، بی‌اعتمادی، بدبینی، انتقام، ترس، کینه، عزت نفس و نوستالژی از جمله عواطف تأثیرگذار بر این منازعه هستند.
وی با اشاره به پدیده «سرایت هیجانی» گفت: عواطف منازعه می‌توانند به‌صورت عمودی و افقی به حوزه‌های موضوعی دیگر، از جمله مسائل موشکی، گسترش یابند و منازعه‌ای مبتنی بر محاسبه را به منازعه‌ای هویتی و احساسی تبدیل کنند. غرق‌شدگی هیجانی نیز می‌تواند به هویتی‌تر شدن منازعه و دشوار شدن تصمیم‌گیری عقلانی بینجامد.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه منازعه ایران و آمریکا ابعاد گفتاری، سیاسی، رفتاری، منافع، ارزشی، هویتی و ایدئولوژیک دارد، تأکید کرد: تغییر رفتار به‌تنهایی برای حل این منازعه کافی نیست. مدیریت احساسات، جلوگیری از سرایت هیجانی، پرهیز از غرق‌شدگی عاطفی و به‌کارگیری دیپلماسی عاطفی مثبت از جمله راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت آن است.
وی افزود: نمی‌توان هم‌زمان طرف مقابل را تحقیر و تهدید کرد و انتظار حل منازعه داشت. همدردی، عذرخواهی و ابراز پشیمانی می‌توانند زمینه‌ساز حل منازعه باشند؛ درحالی‌که تأکید صرف بر منافع و هزینه‌های مشترک، لزوماً برای رفع خصومت‌ها کافی نیست.
دهقانی فیروزآبادی در پایان، تغییر رویکرد آمریکا از سلطه‌جویی و تسلیم‌طلبی به سمت مصالحه و توافق را ضروری دانست و گفت: آمریکایی‌ها باید موجودیت، ماهیت، هویت و منافع جمهوری اسلامی ایران را به رسمیت بشناسند. اگر منازعه ماهیتی عاطفی و احساسی داشته باشد، تأکید صرف بر منافع مشترک و هزینه‌ها نه‌تنها آن را حل نمی‌کند، بلکه ممکن است احساسات کینه‌توزانه را تشدید و منازعه را تثبیت کند.
انتهای پیام
